Prioriteit: đźź Midden
In 4 van de 8 examenjaren: de rol van tumorsuppressorgenen en apoptose, en de keten meer deling → meer kans op mutaties → kanker (1–3p).
Wat moet je kunnen?
- Uitleggen wat apoptose is en wanneer een cel die ondergaat.
- Proto-oncogenen en tumorsuppressorgenen onderscheiden.
- Uitleggen hoe een defect in een tumorsuppressorgen of extra groeifactor de kans op kanker verhoogt.
De kern
| Gentype | Normale functie | Na mutatie |
|---|---|---|
| proto-oncogen | stimuleert celdeling (groeifactoren, receptoren) | oncogen: te veel stimulatie → ongeremde deling |
| tumorsuppressorgen (bijvoorbeeld TP53) | remt deling, start reparatie of apoptose bij DNA-schade | cellen met DNA-schade blijven delen |
- Apoptose: gecontroleerde celdood zonder ontsteking; nodig bij DNA-schade en tijdens de ontwikkeling (bijvoorbeeld tussen vingers).
- Uit mitochondriën vrijgekomen cytochroom c kan apoptose starten.
- Kanker ontstaat meestal na meerdere mutaties; hoe vaker cellen delen, hoe groter de kans op een mutatie.
Zo wordt het gevraagd
- Leg uit dat het risico op kanker sterk toeneemt in een cellijn waarin het TP53-gen defect is (2022-1 vraag 6).
- Noteer een type genen dat door mutatie een verhoogde kans op tumoren geeft (2024-1 vraag 40).
- Leg uit hoe een mutatie die meer groeifactor geeft de kans op kanker vergroot (2021-3 vraag 34, 3p).
Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten defect tumorsuppressorgen → cellen met DNA-schade gaan niet in apoptose en blijven delen → mutaties stapelen op → ongeremde deling.
Zo scoor je de punten. Bij 2022-1 vraag 6 1p voor cellen met DNA-schade blijven delen / gaan niet dood en 1p voor mutaties hopen zich op. Bij 2024-1 vraag 40 tellen tumorsuppressorgenen, (proto-)oncogenen of apoptosegenen, maar niet “regulatorgenen”.
Uitgewerkt voorbeeld
Meer groeifactor, meer kankerrisico (examenstijl, vergelijk 2021-3 vraag 34)
Een mutatie zorgt ervoor dat darmcellen meer groeifactor krijgen. Leg uit waardoor de kans op darmkanker stijgt.
- Meer groeifactor → darmcellen delen vaker.
- Bij elke deling (DNA-replicatie) kunnen mutaties ontstaan.
- Meer delingen → meer kans dat een cel mutaties krijgt in proto-oncogenen of tumorsuppressorgenen → kanker.
Valkuilen
- Apoptose verwarren met necrose (ongecontroleerde celdood met ontsteking).
- Proto-oncogen en tumorsuppressorgen verwisselen.
- “Regulatorgenen” noemen als naar een specifiek type wordt gevraagd.
Test jezelf
Waarom is apoptose nuttig na DNA-schade?
Een cel met beschadigd DNA ruimt zichzelf op, zodat er geen gemuteerde cellen blijven delen.
Waarom is één mutatie meestal niet genoeg voor kanker?
Er zijn meestal mutaties nodig in meerdere genen (zowel stimulerende als remmende) voordat deling ongeremd wordt.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 4 van de 8 examenjaren — 50%.
Examen Vraag Antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 40 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 37 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 34 · 3 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 29 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)