Prioriteit: đźź  Midden

In 4 van de 8 examenjaren: de rol van tumorsuppressorgenen en apoptose, en de keten meer deling → meer kans op mutaties → kanker (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Uitleggen wat apoptose is en wanneer een cel die ondergaat.
  • Proto-oncogenen en tumorsuppressorgenen onderscheiden.
  • Uitleggen hoe een defect in een tumorsuppressorgen of extra groeifactor de kans op kanker verhoogt.

De kern

GentypeNormale functieNa mutatie
proto-oncogenstimuleert celdeling (groeifactoren, receptoren)oncogen: te veel stimulatie → ongeremde deling
tumorsuppressorgen (bijvoorbeeld TP53)remt deling, start reparatie of apoptose bij DNA-schadecellen met DNA-schade blijven delen
  • Apoptose: gecontroleerde celdood zonder ontsteking; nodig bij DNA-schade en tijdens de ontwikkeling (bijvoorbeeld tussen vingers).
  • Uit mitochondriĂ«n vrijgekomen cytochroom c kan apoptose starten.
  • Kanker ontstaat meestal na meerdere mutaties; hoe vaker cellen delen, hoe groter de kans op een mutatie.

Zo wordt het gevraagd

  • Leg uit dat het risico op kanker sterk toeneemt in een cellijn waarin het TP53-gen defect is (2022-1 vraag 6).
  • Noteer een type genen dat door mutatie een verhoogde kans op tumoren geeft (2024-1 vraag 40).
  • Leg uit hoe een mutatie die meer groeifactor geeft de kans op kanker vergroot (2021-3 vraag 34, 3p).

Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten defect tumorsuppressorgen → cellen met DNA-schade gaan niet in apoptose en blijven delen → mutaties stapelen op → ongeremde deling.

Zo scoor je de punten. Bij 2022-1 vraag 6 1p voor cellen met DNA-schade blijven delen / gaan niet dood en 1p voor mutaties hopen zich op. Bij 2024-1 vraag 40 tellen tumorsuppressorgenen, (proto-)oncogenen of apoptosegenen, maar niet “regulatorgenen”.

Uitgewerkt voorbeeld

Meer groeifactor, meer kankerrisico (examenstijl, vergelijk 2021-3 vraag 34)

Een mutatie zorgt ervoor dat darmcellen meer groeifactor krijgen. Leg uit waardoor de kans op darmkanker stijgt.

  1. Meer groeifactor → darmcellen delen vaker.
  2. Bij elke deling (DNA-replicatie) kunnen mutaties ontstaan.
  3. Meer delingen → meer kans dat een cel mutaties krijgt in proto-oncogenen of tumorsuppressorgenen → kanker.

Valkuilen

  • Apoptose verwarren met necrose (ongecontroleerde celdood met ontsteking).
  • Proto-oncogen en tumorsuppressorgen verwisselen.
  • “Regulatorgenen” noemen als naar een specifiek type wordt gevraagd.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)