Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, vaak 2 tot 3 vragen per tijdvak: juist/onjuist-uitspraken over het type mutatie en het gevolg voor het eiwit (2p), en mutaties terugvertalen met de codontabel.
Wat moet je kunnen?
- Het type mutatie herkennen: puntmutatie, insertie, deletie, chromosoom- of genoommutatie.
- Het gevolg voor het eiwit voorspellen: geen effect, ander aminozuur, stopcodon of leesraamverschuiving.
- Aangeven wanneer een mutatie erfelijk is en wanneer niet.
- Met de codontabel bepalen welke base veranderd is.
De kern
| Mutatie | Wat gebeurt er? | Gevolg voor het eiwit |
|---|---|---|
| puntmutatie (substitutie) | één base vervangen | geen (zelfde aminozuur), één ander aminozuur, of een stopcodon (eiwit te kort, of afwezig) |
| insertie / deletie van 1 of 2 basen (in een exon) | basen erbij of eraf | leesraamverschuiving: alle codons erna veranderen |
| insertie/deletie van een veelvoud van 3 | aminozuren erbij of eraf | leesraam blijft gelijk |
| mutatie in een intron | buiten de coderende delen | meestal geen effect (intron wordt weggeknipt), behalve op een splice-plaats |
| chromosoommutatie | stuk chromosoom verdubbeld, verplaatst, omgedraaid of weg | vaak veel genen tegelijk |
| genoommutatie | aantal chromosomen anders (bijvoorbeeld trisomie) |
- Oorzaken: toevallige fouten bij replicatie, mutagene stoffen (bijvoorbeeld DNA-adducten) en straling. Een DNA-repairsysteem herstelt veel schade.
- Een mutatie is alleen erfelijk als ze in een geslachtscel, de voorloper daarvan of de zygote zit. Een mutatie in een gedifferentieerde lichaamscel geeft geen erfelijke aandoening.
- Een mutatie op het DNA verandert de primaire structuur van het eiwit, en daarmee mogelijk de vouwing en functie.
Zo wordt het gevraagd
- Schrijf de nummers onder elkaar en noteer of de uitspraak juist of onjuist is: deletie geeft leesraamverschuiving, elke puntmutatie heeft effect, een puntmutatie kan het eiwit afwezig maken (2024-1 vraag 31).
- Leg uit waardoor een verandering van het aantal dinucleotide-repeats grote gevolgen kan hebben (2018-2 vraag 16).
- Noteer de DNA-sequentie … en een mogelijke sequentie na de verandering naar een ander aminozuur (2021-2 vraag 18).
- In welke periode kan de mutatie zijn ontstaan? (2025-1 vraag 25).
Zo formuleer je het antwoord. Redeneer van DNA naar eiwit: verandering in de basen → (ander codon / ander leesraam) → ander aminozuur of stopcodon → andere primaire structuur → ander of niet-werkend eiwit. Noem bij een leesraamverschuiving dat alle codons erna veranderen.
Zo scoor je de punten. Bij 2018-2 vraag 16 1p voor het leesraam verandert / andere codons en 1p voor andere aminozuren / een ander eiwit. Bij 2021-2 vraag 18 1p voor de juiste DNA-sequentie vóór de verandering en 1p voor een triplet dat voor het nieuwe aminozuur codeert; met alleen mRNA-sequenties krijg je alleen het tweede punt. Bij 2022-3 vraag 25 levert de mutatiesnelheid is te laag alleen geen punt op: je moet zeggen dat de mutatie binnen enkele generaties onwaarschijnlijk is.
Uitgewerkt voorbeeld
Gevolg van een deletie (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Coderende streng: ATG GCA TTC AAA … Base 4 (G) wordt gedeleteerd.
- Nieuw leesraam: ATG CAT TCA AA…
- Codon 2 wordt CAT (in plaats van GCA), codon 3 TCA (in plaats van TTC): alle codons na de deletie veranderen.
- Gevolg: vanaf aminozuur 2 een andere aminozuurvolgorde, vaak met een vroeg stopcodon: een niet-werkend eiwit.
Erfelijk of niet? (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 25)
Een moeder heeft een dominante mutatie die haar ouders niet hadden. Wanneer kan die zijn ontstaan?
- In de geslachtscellen van een ouder: ja, dan zit hij in alle cellen van het kind.
- Tijdens de klievingsdelingen van de zygote: ja, dan zit hij in (veel) cellen, ook in geslachtscellen.
- Na de geboorte: nee, dan zit hij maar in een deel van de lichaamscellen en niet in alle cellen.
Valkuilen
- Denken dat elke puntmutatie het eiwit verandert: door de gedegenereerde code geeft een ander codon soms hetzelfde aminozuur.
- Een insertie of deletie van drie basen een leesraamverschuiving noemen.
- Een mutatie in een intron hetzelfde effect toeschrijven als een mutatie in een exon.
- Vergeten dat een mutatie in een lichaamscel niet erfelijk is.
- Bij een terugvertaling de mRNA-sequentie geven waar de DNA-sequentie gevraagd is.
- Een DNA-adduct (schade) gelijkstellen aan een mutatie: pas na replicatie ontstaat een blijvende verandering.
Test jezelf
Een deletie van één base vindt plaats vlak na het startcodon. Wat is meestal het gevolg?
Een leesraamverschuiving: alle volgende codons veranderen, vaak met een vroeg stopcodon. Het eiwit werkt niet.
Kan een puntmutatie ertoe leiden dat een eiwit helemaal niet wordt gevormd?
Ja: als het nieuwe codon een stopcodon is, stopt de translatie vroeg.
Wat is het verschil tussen een chromosoommutatie en een genoommutatie?
Bij een chromosoommutatie verandert de bouw van een chromosoom (stuk verdubbeld, verplaatst, weg); bij een genoommutatie verandert het aantal chromosomen.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2024 tijdvak 1, vraag 31: drie uitspraken over deletie en puntmutatie (2p) · antwoord
- 2018 tijdvak 2, vraag 16: dinucleotide-repeats en leesraam (2p) · antwoord
- 2021 tijdvak 2, vraag 18: DNA-sequentie voor en na de mutatie (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 1, vraag 25: wanneer een nieuwe mutatie ontstaat (2p) · antwoord
- 2026 tijdvak 2, vraag 5: chromosoommutatie en insertie (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 1 vraag 16 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 5 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 1 vraag 25 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 30 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 32 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 15 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 31 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 33 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 32 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 25 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 1 vraag 8 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 1 vraag 9 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 5 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 10 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 11 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 25 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 4 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 2 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 13 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 17 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 16 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 5, 26
- 2026 tijdvak 1: vraag 6, 16
- 2025 tijdvak 2: vraag 15, 18
- 2025 tijdvak 1: vraag 25, 30, 32
- 2024 tijdvak 2: vraag 33
- 2024 tijdvak 1: vraag 31
- 2023 tijdvak 2: vraag 25
- 2023 tijdvak 1: vraag 32
- 2022 tijdvak 3: vraag 10, 11, 25
- 2022 tijdvak 2: vraag 5
- 2022 tijdvak 1: vraag 8, 9
- 2021 tijdvak 3: vraag 13, 17
- 2021 tijdvak 2: vraag 18
- 2021 tijdvak 1: vraag 4
- 2019 tijdvak 2: vraag 32
- 2018 tijdvak 2: vraag 16