Prioriteit: 🟠 Midden
In 3 van de 8 examenjaren, vaak in een grafiek of proefopzet: welke factor beperkend is, en hoe je dat onderzoekt door één factor tegelijk te veranderen (2–3p).
Wat moet je kunnen?
- In een grafiek aflezen welke factor beperkend is.
- Andere abiotische factoren noemen die de opbrengst kunnen beperken.
- Een proefopzet beschrijven waarin je één factor per proefgroep varieert.
De kern
- Factoren: lichtintensiteit, CO2-concentratie, temperatuur, water, mineralen.
- Beperkende factor: verhogen van deze factor verhoogt de fotosynthese; verhogen van een andere factor niet.
- In een grafiek: zolang de lijn stijgt bij meer van factor X, is X beperkend; wordt de lijn vlak, dan is een andere factor beperkend geworden.
- In water: licht neemt af met de diepte; fotosynthetiserende organismen (en organismen die ervan afhankelijk zijn, zoals koraal met algen) leven daardoor in de bovenste laag.
- Temperatuur werkt via enzymen: te koud trager, te warm denaturatie.
Zo wordt het gevraagd
- Noteer twee andere abiotische factoren die beperkend kunnen zijn, en beschrijf hoe je met kassen onderzoekt welke dat is (2019-1 vraag 35, 3p).
- Leg uit waardoor koraal met fotosynthetiserende algen niet dieper voorkomt (2021-3 vraag 1).
- Geef een verklaring voor de invloed van wind en diepte op de delingssnelheid van fytoplankton (2022-2 vraag 42).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de factor en het mechanisme: dieper → minder licht → minder fotosynthese. Bij een proef: controlegroep, en in elke andere groep één factor anders.
Zo scoor je de punten. Bij 2021-3 vraag 1 levert “op grotere diepte is het te koud” geen punten op; het gaat om licht. Bij 2019-1 vraag 35 1p voor twee factoren (licht, water, voedingsstoffen, temperatuur) en 2p voor de proefopzet (controlekas, en kassen waarin steeds één factor verandert).
Uitgewerkt voorbeeld
Welke factor is beperkend? (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Bij meer licht stijgt de fotosynthese eerst en wordt dan constant. Bij een hogere CO2-concentratie ligt het vlakke deel hoger. Wat is beperkend in het vlakke deel bij de lage CO2-concentratie?
- Meer licht helpt daar niet meer → licht is niet beperkend.
- Meer CO2 verhoogt de fotosynthese wel → CO2 is beperkend.
Valkuilen
- Temperatuur noemen als verklaring voor afname met diepte in plaats van licht.
- In een proef meerdere factoren tegelijk veranderen.
- Een factor beperkend noemen terwijl de lijn bij meer van die factor al vlak is.
Test jezelf
Waarom deelt fytoplankton zich op winderige dagen sneller?
Door menging komen meer mineralen (en CO2) naar het licht aan het oppervlak.
Wat is een beperkende factor?
De factor die het minst gunstig is en daardoor de snelheid van het proces bepaalt.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 examenjaren — 37,5%.
Examen Vraag Antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 42 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 1 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 24 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 29 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 35 · 3 punten antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)