Prioriteit: 🔴 Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, vaak 1p-vragen over wat waar ontstaat (O2, ATP, NADPH, glycerinezuur-3-fosfaat) en uitleg over de koppeling van licht- en donkerreactie of over fotorespiratie.
Wat moet je kunnen?
- Plaats, input en output van lichtreactie en donkerreactie noemen.
- Uitleggen dat de twee reacties van elkaar afhankelijk zijn (ATP/NADPH heen, ADP/NADP+ terug).
- Uitleggen waar de elektronen vandaan komen (water) en waar ze heen gaan (NADPH).
- Fotorespiratie en de aanpassing van C4-planten uitleggen.
- Foto-autotroof, chemo-autotroof en (foto-)heterotroof onderscheiden.
De kern
| Lichtreactie | Donkerreactie (calvincyclus) | |
|---|---|---|
| plaats | thylakoïdmembraan | stroma van de chloroplast |
| nodig | licht, H2O, ADP, NADP+ | CO2, ATP, NADPH |
| levert | O2, ATP, NADPH | suiker (via glycerinezuur-3-fosfaat), ADP, NADP+ |
flowchart LR L[lichtreactie: licht + H2O] -->|ATP en NADPH| D[calvincyclus: CO2 binden] D -->|ADP en NADP+| L L --> O[O2] D --> S[suikers]
- De elektronendonor bij planten is water; de elektronen komen in NADPH.
- Het eerste product van de CO2-binding in de calvincyclus is glycerinezuur-3-fosfaat (C3).
- Fotorespiratie: het enzym dat CO2 bindt, bindt ook O2. Bij gesloten huidmondjes (droogte, hitte) is de O2-concentratie in het blad hoog en de CO2-concentratie laag → meer fotorespiratie → er gaat vastgelegde koolstof verloren als CO2.
- C4-planten binden CO2 eerst in andere cellen (eerste product oxaalazijnzuur) en geven het geconcentreerd af in de bundelschedecellen. Daar ontbreekt fotosysteem II, zodat er geen O2 ontstaat en geen fotorespiratie.
- Chemosynthese: chemo-autotrofe bacteriën halen energie uit de oxidatie van anorganische stoffen (bijvoorbeeld ammonium, H2S) en binden daarmee CO2.
- Foto-heterotroof: gebruikt licht als energiebron maar organische stoffen als koolstofbron.
Zo wordt het gevraagd
- Noteer de twee fosforhoudende stoffen die bij de lichtreactie ontstaan én in de donkerreactie worden gebruikt (2023-1 vraag 35: NADPH en ATP).
- Licht toe dat er zonder donkerreactie geen lichtreactie kan plaatsvinden (2021-3 vraag 7).
- Verklaar dat bij gesloten huidmondjes de fotorespiratie toeneemt (2021-3 vraag 23).
- Leg uit dat fotosysteem II in de bundelschedecellen nadelig zou zijn (2021-3 vraag 26).
- Met een 13C-label aantonen wat de koolstofbron is (2026-1 vraag 18–19).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de stoffen die de koppeling vormen: de lichtreactie levert ATP en NADPH aan de donkerreactie; de donkerreactie levert ADP en NADP+ terug. Bij fotorespiratie: gesloten huidmondjes → meer O2, minder CO2 in het blad → het enzym bindt vaker O2 → koolstof gaat verloren.
Zo scoor je de punten. Bij 2023-1 vraag 35 moeten beide stoffen genoemd worden (NADPH2 in plaats van NADPH wordt goed gerekend). Bij 2021-3 vraag 7 telt de donkerreactie levert NADP+/ADP. Bij 2021-3 vraag 26 1p voor fotosysteem II maakt O2 en 1p voor daardoor toch fotorespiratie. Bij 2025-1 vraag 19 worden ook een paar verwante namen goed gerekend (onder meer glycerinezuur).
Uitgewerkt voorbeeld
Koppeling licht- en donkerreactie (examenstijl, vergelijk 2021-3 vraag 7)
Een stof blokkeert de calvincyclus. Leg uit waarom ook de lichtreactie stopt.
- De calvincyclus verbruikt ATP en NADPH en levert ADP en NADP+ terug.
- Zonder calvincyclus raken ADP en NADP+ op.
- De lichtreactie kan dan geen ATP en NADPH meer maken (geen elektronenacceptor NADP+) en stopt.
Fotorespiratie bij droogte (examenstijl, vergelijk 2021-3 vraag 23)
Leg uit waarom de fotosyntheseopbrengst daalt als een plant bij droogte haar huidmondjes sluit.
- Er komt geen CO2 meer in en de gevormde O2 kan niet weg: meer O2, minder CO2 in het blad.
- Het CO2-bindende enzym bindt vaker O2: fotorespiratie neemt toe.
- Daarbij wordt al gebonden koolstof weer omgezet in CO2 en extra ATP verbruikt → minder suiker.
Valkuilen
- De O2 uit fotosynthese laten komen uit CO2: de O2 komt uit water.
- De calvincyclus “donker” noemen en denken dat hij alleen ‘s nachts werkt: hij heeft ATP en NADPH uit de lichtreactie nodig.
- De plaats verwisselen: lichtreactie in het thylakoïdmembraan, calvincyclus in het stroma.
- NADH en NADPH verwarren: fotosynthese gebruikt NADPH.
- Chemosynthese met licht verbinden: de energie komt uit een chemische reactie.
Test jezelf
Een plant zonder bladgroen leeft als parasiet. Welke processen van de fotosynthese vinden niet plaats?
De lichtreactie (geen chlorofyl) en daardoor ook de calvincyclus (geen ATP en NADPH).
Wat is de elektronendonor bij de fotosynthese van planten?
Water (H2O).
Waarom is chlorofyl a een maat voor de biomassa van fytoplankton, maar niet van alle plankton?
Alleen fotosynthetiserende organismen bevatten chlorofyl; dierlijk plankton wordt zo niet meegeteld.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2021 tijdvak 3, vraag 6, 7, 23, 25 en 26: koraal, fotorespiratie en C4-rijst (1p + 1p + 2p + 2p + 2p) · antwoord 6, 7, 23, 25, 26
- 2026 tijdvak 1, vraag 15 en 18–19: autotrofe bacteriën met een 13C-label (1p + 2p + 1p) · antwoord 15, 18, 19
- 2023 tijdvak 1, vraag 35: ATP en NADPH (1p) · antwoord
- 2022 tijdvak 3, vraag 15: fotosysteem II en watersplitsing (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 2, vraag 20: plant zonder bladgroen (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 15 · 1 punt antwoord — 2026 tijdvak 1 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 1 vraag 19 · 1 punt antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 3 · 1 punt antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 1 vraag 19 · 1 punt antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 39 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 35 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 41 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 15 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 6 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 7 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 23 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 25 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 26 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 29 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats