Prioriteit: 🟠 Midden

In 5 van de 8 examenjaren: zelfde genotype, andere genexpressie, de eigenschappen van stamcellen en het gebruik van stamcellen in onderzoek (organoïden) (1–2p).

Wat moet je kunnen?

  • Uitleggen dat cellen met hetzelfde genotype toch verschillen door genexpressie.
  • De eigenschappen en typen stamcellen beschrijven.
  • Toepassingen van stamcellen toelichten (organoïden, transplantatie).

De kern

  • Alle lichaamscellen hebben (vrijwel) hetzelfde DNA; elk celtype brengt andere genen tot expressie (eigen mRNA-profiel).
  • Differentiatie wordt gestuurd door transcriptiefactoren en signaalstoffen; het is meestal niet omkeerbaar.
  • Stamcel: kan zich delen (zelfvernieuwend) en differentiëren.
TypeKan wordenVoorbeeld
totipotentalle celtypen + placentabevruchte eicel, vroegste klievingscellen
pluripotentalle celtypen van het lichaamembryonale stamcellen
multipotentenkele verwante celtypenbeenmergstamcellen (bloedcellen)
  • Organoïden: uit stamcellen gekweekte mini-organen; je herkent geslaagde differentiatie aan een mRNA-profiel dat lijkt op dat van het echte orgaan.
  • Weefsels worden vernieuwd uit stamcellen; gentherapie in gedifferentieerde cellen gaat daardoor op den duur verloren.

Zo wordt het gevraagd

  • Licht toe welk gegeven erop wijst dat er stamcellen bij de losgemaakte cellen zaten (2025-1 vraag 5).
  • Welke potentie hebben de stamcellen bij de start en na 21 dagen? (2024-1 vraag 5: pluripotent → multipotent).
  • Op welke plaatsen is het gen aanwezig, en waar leidt afwijkende expressie tot het fenotype? (2025-1 vraag 28).

Zo formuleer je het antwoord. Onderscheid aanwezig (het gen zit in alle cellen) en tot expressie komen (alleen in bepaalde celtypen).

Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 5 telt de cellen kunnen zich tot verschillende celtypen ontwikkelen. Bij 2025-1 vraag 28 1p voor het gen is in alle cellen aanwezig en 1p voor afwijkende expressie alleen in het betreffende celtype.

Uitgewerkt voorbeeld

Aanwezig of tot expressie (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 28)

Een gen voor een pijnreceptoreiwit is gemuteerd. In welke cellen zit het gen, en in welke cellen veroorzaakt de mutatie het effect?

  1. Alle lichaamscellen hebben hetzelfde genotype → het gen zit in alle cellen (huid, spier, neuron).
  2. Het eiwit wordt alleen in pijnneuronen gemaakt → alleen daar heeft de mutatie effect.

Valkuilen

  • Zeggen dat verschillende celtypen andere genen hebben: ze hebben andere genexpressie.
  • Pluripotent en multipotent verwisselen.
  • Denken dat een gedifferentieerde cel gewoon weer terug kan naar een stamcel.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)