Prioriteit: 🟠 Midden
In 5 van de 8 examenjaren: zelfde genotype, andere genexpressie, de eigenschappen van stamcellen en het gebruik van stamcellen in onderzoek (organoïden) (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Uitleggen dat cellen met hetzelfde genotype toch verschillen door genexpressie.
- De eigenschappen en typen stamcellen beschrijven.
- Toepassingen van stamcellen toelichten (organoïden, transplantatie).
De kern
- Alle lichaamscellen hebben (vrijwel) hetzelfde DNA; elk celtype brengt andere genen tot expressie (eigen mRNA-profiel).
- Differentiatie wordt gestuurd door transcriptiefactoren en signaalstoffen; het is meestal niet omkeerbaar.
- Stamcel: kan zich delen (zelfvernieuwend) en differentiëren.
| Type | Kan worden | Voorbeeld |
|---|---|---|
| totipotent | alle celtypen + placenta | bevruchte eicel, vroegste klievingscellen |
| pluripotent | alle celtypen van het lichaam | embryonale stamcellen |
| multipotent | enkele verwante celtypen | beenmergstamcellen (bloedcellen) |
- Organoïden: uit stamcellen gekweekte mini-organen; je herkent geslaagde differentiatie aan een mRNA-profiel dat lijkt op dat van het echte orgaan.
- Weefsels worden vernieuwd uit stamcellen; gentherapie in gedifferentieerde cellen gaat daardoor op den duur verloren.
Zo wordt het gevraagd
- Licht toe welk gegeven erop wijst dat er stamcellen bij de losgemaakte cellen zaten (2025-1 vraag 5).
- Welke potentie hebben de stamcellen bij de start en na 21 dagen? (2024-1 vraag 5: pluripotent → multipotent).
- Op welke plaatsen is het gen aanwezig, en waar leidt afwijkende expressie tot het fenotype? (2025-1 vraag 28).
Zo formuleer je het antwoord. Onderscheid aanwezig (het gen zit in alle cellen) en tot expressie komen (alleen in bepaalde celtypen).
Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 5 telt de cellen kunnen zich tot verschillende celtypen ontwikkelen. Bij 2025-1 vraag 28 1p voor het gen is in alle cellen aanwezig en 1p voor afwijkende expressie alleen in het betreffende celtype.
Uitgewerkt voorbeeld
Aanwezig of tot expressie (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 28)
Een gen voor een pijnreceptoreiwit is gemuteerd. In welke cellen zit het gen, en in welke cellen veroorzaakt de mutatie het effect?
- Alle lichaamscellen hebben hetzelfde genotype → het gen zit in alle cellen (huid, spier, neuron).
- Het eiwit wordt alleen in pijnneuronen gemaakt → alleen daar heeft de mutatie effect.
Valkuilen
- Zeggen dat verschillende celtypen andere genen hebben: ze hebben andere genexpressie.
- Pluripotent en multipotent verwisselen.
- Denken dat een gedifferentieerde cel gewoon weer terug kan naar een stamcel.
Test jezelf
Waarom duurt aanpassing aan een groot en langdurig verschil in zoutgehalte langer dan aan een kleine schommeling?
Bij een kleine schommeling verandert alleen de activiteit van pompen; bij een groot verschil moeten nieuwe cellen uit stamcellen differentiëren, en dat kost tijd.
Waaraan zie je dat een organoïde echt op het orgaan lijkt?
Het mRNA-profiel (de genexpressie) komt overeen met dat van het echte orgaan.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 5 van de 8 examenjaren — 62,5%.
Examen Vraag Antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 5 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 28 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 5 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 27 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 28 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 14 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 39 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 20 · 1 punt antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 15 · 1 punt antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 25 · 1 punt antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)