Prioriteit: 🔴 Hoog

In 8 van de 8 examenjaren, meestal 1–2 vragen per tijdvak: introns en exons, splicing, cDNA, knock-out-genen en genexpressie per celtype (1–2p).

Wat moet je kunnen?

  • Uitleggen wat splicing is en waarom een mutatie in een intron meestal geen effect heeft (behalve op een splice-plaats).
  • Uitleggen waarom bij het maken van cDNA of bij genen voor bacteriën rijp mRNA wordt gebruikt.
  • Uitleggen dat cellen met hetzelfde genotype verschillende eiwitten maken.
  • Het nut van een knock-out-dier of -cel in onderzoek beschrijven.

De kern

StapPlaatsWat gebeurt er
transcriptiekernRNA-polymerase maakt pre-mRNA (exons + introns)
splicingkernintrons worden eruit geknipt; exons aan elkaar → rijp mRNA
transportkernporiënrijp mRNA naar het cytoplasma
translatieribosomeneiwit
  • Alternatieve splicing: uit één gen ontstaan verschillende eiwitten doordat de exons anders worden samengevoegd (bijvoorbeeld mannelijk en vrouwelijk eiwit).
  • cDNA (copy-DNA) wordt met reverse transcriptase gemaakt van rijp mRNA: bevat alleen exons. Bacteriën kunnen niet splicen, dus voor productie in bacteriën gebruik je cDNA.
  • Wil je juist dat een gen alleen in eukaryoten werkt, dan bouw je het hele gen met introns in.
  • Celdifferentiatie: alle lichaamscellen hebben dezelfde genen; elk celtype heeft een eigen mRNA-profiel.
  • Knock-out-gen: een uitgeschakeld gen. Een knock-out-dier laat zien wat er misgaat zonder het eiwit, en is een model om medicijnen te testen.
  • De meeste DNA bij eukaryoten is niet-coderend.

Zo wordt het gevraagd

  • Bindt de AON aan een deel van een exon of aan een deel van een intron? Licht toe (2026-2 vraag 29, 1p).
  • Verklaar waarom mutaties binnen de introns zelf niet zijn onderzocht en waarom mutaties op de splice-plaatsen wel (2022-1 vraag 7).
  • Wordt hiervoor pre-mRNA of rijp mRNA gebruikt? Verklaar je keuze (2019-1 vraag 14).
  • Waardoor ontstaat het verschil tussen het eiwit bij mannetjes en vrouwtjes?: splicing (2022-2 vraag 35).
  • Welk recombinant DNA bouwt hij in de zweepwormen in? zodat het gen niet in bacteriën werkt (2021-3 vraag 35).

Zo formuleer je het antwoord. Noem de plaats (kern) en de volgorde: pre-mRNA → splicing → rijp mRNA met alleen exons. Leg bij cDNA of bacteriën uit dat introns ontbreken of niet verwijderd kunnen worden.

Zo scoor je de punten. Bij 2022-1 vraag 7 1p voor introns worden vóór de translatie verwijderd en 1p voor mutatie op een splice-plaats geeft afwijkende splicing, dus een afwijkend eiwit. Bij 2019-1 vraag 14 1p voor rijp mRNA en 1p voor introns verwijderd / bacteriën kunnen niet splicen. Bij 2025-1 vraag 6 1p voor mRNA-profiel komt overeen met dat van de gifklier en 1p voor verschilt van dat van de alvleesklier.

Uitgewerkt voorbeeld

Gen voor productie in een bacterie (examenstijl, vergelijk 2019-1 vraag 14–15)

Een slangeneiwit moet door bacteriën gemaakt worden. Waarom gebruik je rijp mRNA uit de gifklier om cDNA te maken?

  1. Het slangengen bevat introns; bacteriën kunnen niet splicen.
  2. Rijp mRNA bevat alleen exons, dus cDNA daarvan codeert direct voor het eiwit.
  3. Alleen in gifkliercellen komt dit gen tot expressie, dus alleen daar zit het mRNA.

Exon of intron? (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 29)

Een antisense-molecuul bindt in het cytoplasma aan mRNA. Bindt het aan een stuk exon of intron?

  1. In het cytoplasma zit alleen rijp mRNA.
  2. Rijp mRNA bestaat alleen uit exons.
  3. Dus het molecuul bindt aan een deel van een exon.

Valkuilen

  • Denken dat splicing in het cytoplasma gebeurt: het gebeurt in de kern.
  • Een mutatie in een intron hetzelfde effect geven als in een exon (behalve op een splice-plaats).
  • Vergeten dat bacteriën geen introns verwijderen.
  • Celdifferentiatie uitleggen met “andere genen”: de cellen hebben dezelfde genen, maar een andere expressie.
  • cDNA maken van pre-mRNA.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt