Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, meestal 1–2 vragen per tijdvak: introns en exons, splicing, cDNA, knock-out-genen en genexpressie per celtype (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Uitleggen wat splicing is en waarom een mutatie in een intron meestal geen effect heeft (behalve op een splice-plaats).
- Uitleggen waarom bij het maken van cDNA of bij genen voor bacteriën rijp mRNA wordt gebruikt.
- Uitleggen dat cellen met hetzelfde genotype verschillende eiwitten maken.
- Het nut van een knock-out-dier of -cel in onderzoek beschrijven.
De kern
| Stap | Plaats | Wat gebeurt er |
|---|---|---|
| transcriptie | kern | RNA-polymerase maakt pre-mRNA (exons + introns) |
| splicing | kern | introns worden eruit geknipt; exons aan elkaar → rijp mRNA |
| transport | kernporiën | rijp mRNA naar het cytoplasma |
| translatie | ribosomen | eiwit |
- Alternatieve splicing: uit één gen ontstaan verschillende eiwitten doordat de exons anders worden samengevoegd (bijvoorbeeld mannelijk en vrouwelijk eiwit).
- cDNA (copy-DNA) wordt met reverse transcriptase gemaakt van rijp mRNA: bevat alleen exons. Bacteriën kunnen niet splicen, dus voor productie in bacteriën gebruik je cDNA.
- Wil je juist dat een gen alleen in eukaryoten werkt, dan bouw je het hele gen met introns in.
- Celdifferentiatie: alle lichaamscellen hebben dezelfde genen; elk celtype heeft een eigen mRNA-profiel.
- Knock-out-gen: een uitgeschakeld gen. Een knock-out-dier laat zien wat er misgaat zonder het eiwit, en is een model om medicijnen te testen.
- De meeste DNA bij eukaryoten is niet-coderend.
Zo wordt het gevraagd
- Bindt de AON aan een deel van een exon of aan een deel van een intron? Licht toe (2026-2 vraag 29, 1p).
- Verklaar waarom mutaties binnen de introns zelf niet zijn onderzocht en waarom mutaties op de splice-plaatsen wel (2022-1 vraag 7).
- Wordt hiervoor pre-mRNA of rijp mRNA gebruikt? Verklaar je keuze (2019-1 vraag 14).
- Waardoor ontstaat het verschil tussen het eiwit bij mannetjes en vrouwtjes?: splicing (2022-2 vraag 35).
- Welk recombinant DNA bouwt hij in de zweepwormen in? zodat het gen niet in bacteriën werkt (2021-3 vraag 35).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de plaats (kern) en de volgorde: pre-mRNA → splicing → rijp mRNA met alleen exons. Leg bij cDNA of bacteriën uit dat introns ontbreken of niet verwijderd kunnen worden.
Zo scoor je de punten. Bij 2022-1 vraag 7 1p voor introns worden vóór de translatie verwijderd en 1p voor mutatie op een splice-plaats geeft afwijkende splicing, dus een afwijkend eiwit. Bij 2019-1 vraag 14 1p voor rijp mRNA en 1p voor introns verwijderd / bacteriën kunnen niet splicen. Bij 2025-1 vraag 6 1p voor mRNA-profiel komt overeen met dat van de gifklier en 1p voor verschilt van dat van de alvleesklier.
Uitgewerkt voorbeeld
Een slangeneiwit moet door bacteriën gemaakt worden. Waarom gebruik je rijp mRNA uit de gifklier om cDNA te maken?
- Het slangengen bevat introns; bacteriën kunnen niet splicen.
- Rijp mRNA bevat alleen exons, dus cDNA daarvan codeert direct voor het eiwit.
- Alleen in gifkliercellen komt dit gen tot expressie, dus alleen daar zit het mRNA.
Exon of intron? (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 29)
Een antisense-molecuul bindt in het cytoplasma aan mRNA. Bindt het aan een stuk exon of intron?
- In het cytoplasma zit alleen rijp mRNA.
- Rijp mRNA bestaat alleen uit exons.
- Dus het molecuul bindt aan een deel van een exon.
Valkuilen
- Denken dat splicing in het cytoplasma gebeurt: het gebeurt in de kern.
- Een mutatie in een intron hetzelfde effect geven als in een exon (behalve op een splice-plaats).
- Vergeten dat bacteriën geen introns verwijderen.
- Celdifferentiatie uitleggen met “andere genen”: de cellen hebben dezelfde genen, maar een andere expressie.
- cDNA maken van pre-mRNA.
Test jezelf
Waarom verschillen een levercel en een spiercel, terwijl ze dezelfde genen hebben?
Ze brengen andere genen tot expressie: ander mRNA, andere eiwitten.
Hoe kan uit één gen bij mannetjes en vrouwtjes een ander eiwit ontstaan?
Door alternatieve splicing: de exons worden anders samengevoegd.
Waarom is een knock-out-muis nuttig bij het zoeken naar een medicijn?
De muis maakt het eiwit niet en vertoont de symptomen; je kunt dus testen of een stof die symptomen vermindert.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 1, vraag 7: introns en splice-plaatsen (2p) · antwoord
- 2019 tijdvak 1, vraag 14–15: cDNA voor mambalgine (2p + 1p) · antwoord 14, 15
- 2025 tijdvak 1, vraag 6: mRNA-profiel van organoïden (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 2, vraag 35: alternatieve splicing (1p) · antwoord
- 2021 tijdvak 3, vraag 35: gen met of zonder introns (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 19 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 29 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 7 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 10 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 21 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 33 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 7 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 35 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 34 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 35 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 14 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 15 · 1 punt antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 11 · 1 punt antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 19, 29
- 2026 tijdvak 1: vraag 6
- 2025 tijdvak 1: vraag 6
- 2024 tijdvak 1: vraag 7
- 2023 tijdvak 2: vraag 33
- 2023 tijdvak 1: vraag 10, 21
- 2022 tijdvak 3: vraag 34
- 2022 tijdvak 2: vraag 35
- 2022 tijdvak 1: vraag 7
- 2021 tijdvak 3: vraag 35
- 2019 tijdvak 2: vraag 11
- 2019 tijdvak 1: vraag 14, 15
- 2018 tijdvak 2: vraag 26