Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, 2 tot 5 vragen per tijdvak: proefopzet beschrijven (2–3p), doel van een controle uitleggen, of kiezen tussen betrouwbaarheid en validiteit.
Wat moet je kunnen?
- Een proefopzet beschrijven: wat is gelijk, wat verschilt, wat meet je, wat is de controle.
- Het doel van een positieve en negatieve controle uitleggen.
- Een probleem indelen bij betrouwbaarheid of validiteit.
- Beoordelen of een conclusie door het onderzoek gedragen wordt.
De kern
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| onafhankelijke variabele | wat jij verandert (de behandeling) |
| afhankelijke variabele | wat je meet |
| controlegroep | zelfde omstandigheden, zonder de behandeling (of met een nepbehandeling) |
| positieve controle | laat zien hoe een duidelijk effect eruitziet (bijvoorbeeld histamine bij een allergietest) |
| negatieve controle | laat zien dat het oplosmiddel, de injectie of de handeling zelf geen effect geeft |
| betrouwbaarheid | zou je bij herhaling hetzelfde vinden? (toeval, aantal metingen, steekproefgrootte) |
| validiteit | meet je wat je wilt meten? (juiste vergelijking, storende factoren, geschikte meetmethode) |
Proefopzet in drie onderdelen (vaak 1p per onderdeel):
- Wat is gelijk voor alle groepen (overige omstandigheden).
- Wat verschilt (alleen de factor; met én zonder).
- Wat je meet, wanneer en hoe vaak.
- Meer factoren tegelijk onderzoeken: neem combinaties op, zodat je het effect van elke factor apart én hun interactie ziet.
- Een resultaat ondersteunt een hypothese, maar bewijst haar niet.
Zo wordt het gevraagd
- Beschrijf de proefopzet. Geef aan waarin de behandeling overeenkomt, waarin die verschilt en welke metingen moeten worden gedaan (2023-1 vraag 39, 3p).
- Beschrijf met welk doel de positieve en de negatieve controle worden aangebracht (2024-2 vraag 11).
- Draagt het toevoegen van de derde groep bij aan de betrouwbaarheid of aan de validiteit? (2026-1 vraag 35).
- Beargumenteer dat de onderzoekers deze kop niet als conclusie zullen hebben gepresenteerd (2024-1 vraag 20).
- Beschrijf een experiment om deze hypothese te toetsen en geef aan door welk resultaat de hypothese bevestigd zou worden (2021-2 vraag 11).
Zo formuleer je het antwoord. Beschrijf een proef concreet: “twee groepen van meerdere … ; de ene groep krijgt …, de andere niet; verder alles gelijk; na … weken meet je …”. Noem bij een hypothese ook het verwachte resultaat dat haar bevestigt. Licht bij betrouwbaarheid of validiteit toe waarom.
Zo scoor je de punten. Bij 2023-1 vraag 39 1p voor evenveel fosfaat in alle vijvers (overige omstandigheden gelijk), 1p voor vijvers met en zonder waterplanten en 1p voor fosfaatconcentratie in het water meten; alleen het fosfaat in de planten meten levert het derde punt niet op. Bij 2026-1 vraag 35 telt alleen validiteit met een toelichting dat de extra groep laat zien of het effect lijkt op dat van bruine vetcellen. Bij 2022-2 vraag 24 1p voor de beschrijving van de extra controle en 1p voor wat ermee wordt uitgesloten.
Uitgewerkt voorbeeld
Proefopzet beschrijven (examenstijl, vergelijk 2023-1 vraag 39)
Onderzoek of waterplanten een hoge nitraatconcentratie in vijvers kunnen verlagen. Je hebt gelijke vijvers tot je beschikking.
- Gelijk: alle vijvers krijgen dezelfde hoeveelheid nitraat; grootte, diepte, licht en temperatuur gelijk.
- Verschil: een aantal vijvers met waterplanten, een aantal zonder (controle).
- Meting: aan het begin en na enkele weken de nitraatconcentratie in het water meten in elke vijver.
Verwacht resultaat bij een juiste hypothese: de nitraatconcentratie daalt meer in de vijvers met waterplanten.
Betrouwbaarheid of validiteit? (examenstijl, vergelijk 2022-3 vraag 24)
Je wilt nagaan of nakomelingen van ontsnapte huisdieren hun witte vlekken verliezen.
- Ontsnapte dieren paren ook met wilde soortgenoten → je meet niet zuiver het effect van de wilde omstandigheden: validiteit.
- Je vindt maar weinig nakomelingen terug → de uitkomst hangt sterk af van toeval: betrouwbaarheid.
Valkuilen
- In een proefopzet meer dan één factor tegelijk laten verschillen zonder controle per factor.
- De controlegroep vergeten, of een controle die op meer punten verschilt dan de factor.
- Betrouwbaarheid en validiteit omdraaien: storende factoren gaan over validiteit, weinig metingen over betrouwbaarheid.
- Iets anders meten dan gevraagd (het fosfaat in de plant in plaats van in het water).
- “Bewezen” schrijven waar de gegevens alleen iets ondersteunen.
- Een conclusie trekken over oorzaak terwijl alleen een samenhang is gemeten.
Test jezelf
Waarom krijgt de controlegroep een injectie met alleen oplosmiddel?
Om uit te sluiten dat het oplosmiddel of de injectie zelf het effect veroorzaakt.
Een onderzoek gebruikt maar 5 proefdieren per groep. Gaat dat ten koste van betrouwbaarheid of validiteit?
Betrouwbaarheid: met weinig proefdieren speelt toeval een grote rol.
Immunodeficiënte muizen krijgen menselijke cellen getransplanteerd. Waarom is het belangrijk dat het immuunsysteem is uitgeschakeld?
Anders stoten de muizen de menselijke cellen af en kun je het effect van de cellen niet meten.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2023 tijdvak 1, vraag 39: proefopzet met vijvers (3p) · antwoord
- 2022 tijdvak 1, vraag 14: proefvlakken met combinaties van factoren (3p) · antwoord
- 2024 tijdvak 2, vraag 11: positieve en negatieve controle (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 2, vraag 21: controle per behandeling (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 3, vraag 24: betrouwbaarheid of validiteit (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 33 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 35 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 41 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 19 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 12 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 21 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 21 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 20 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 42 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 11 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 27 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 39 · 3 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 23 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 34 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 35 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 9 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 14 · 3 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 20 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 41 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 24 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 7 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 11 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 3 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 36 · 1 punt antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 11 · 1 punt antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 12 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 13 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 35 · 3 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 23 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 17 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 4 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 19
- 2026 tijdvak 1: vraag 33, 35, 41
- 2025 tijdvak 2: vraag 21
- 2025 tijdvak 1: vraag 12, 21
- 2024 tijdvak 2: vraag 11, 27, 36
- 2024 tijdvak 1: vraag 6, 20, 42
- 2023 tijdvak 2: vraag 23, 34, 35
- 2023 tijdvak 1: vraag 39
- 2022 tijdvak 3: vraag 24
- 2022 tijdvak 2: vraag 24, 41
- 2022 tijdvak 1: vraag 9, 14, 20
- 2021 tijdvak 3: vraag 3, 36
- 2021 tijdvak 2: vraag 7, 11, 24, 36
- 2019 tijdvak 2: vraag 23
- 2019 tijdvak 1: vraag 11, 12, 13, 35
- 2018 tijdvak 2: vraag 4, 26, 36
- 2018 tijdvak 1: vraag 17
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)