Prioriteit: 🟠 Midden

In 5 van de 8 examenjaren: de oppervlakte-inhoudsverhouding en warmteverlies, de rol van bruin vet en doorbloeding, en welke processen bij koorts in welke fase optreden (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Uitleggen hoe de oppervlakte-inhoudsverhouding het warmteverlies bepaalt.
  • De reacties op kou en warmte noemen en aan het juiste deel van het zenuwstelsel koppelen.
  • Het verloop van koorts uitleggen: normwaarde omhoog en weer omlaag.
  • De rol van bruin vet en doorbloeding bij warmteproductie en -verdeling uitleggen.

De kern

KouWarmte
vaatvernauwing in de huid (minder warmteafgifte)vaatverwijding in de huid (meer warmteafgifte)
rillen (skeletspieren, animaal)zweten
warmteproductie in bruin vet (orthosympatisch, noradrenaline)minder warmteproductie
  • Oppervlakte-inhoudsverhouding: een groter dier (of kortere poten) heeft relatief minder oppervlak per volume → minder warmteverlies per kg.
  • Koorts: de normwaarde gaat omhoog → het lichaam reageert alsof het te koud is (rillen, vaatvernauwing). Daalt de normwaarde weer, dan reageert het alsof het te warm is (zweten, rode huid).
  • Bruin vet ligt rond hart en grote vaten: het opgewarmde bloed wordt snel door het lichaam verspreid.
  • Een vetlaag isoleert.

Zo wordt het gevraagd

  • Licht toe hoe kortere poten de oppervlakte-inhoudsverhouding beïnvloeden, en hoe dat het energieverbruik verlaagt (2024-1 vraag 10).
  • Leg uit dat het voor kleine vissoorten ongunstig is om endotherm te zijn (2018-2 vraag 1).
  • Verklaar dat een sterker doorbloede huid tegengesteld is aan het ontstaan van koorts (2025-1 vraag 39).
  • Verklaar hoe obesitas kan bijdragen aan de afwezigheid van bruin vet, en omgekeerd (2026-1 vraag 29).

Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten kleinere oppervlakte-inhoudsverhouding → minder warmteverlies → minder energie nodig om warm te blijven. Bij koorts: zeg wat er met de normwaarde gebeurt.

Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 10 1p voor kleinere oppervlakte-inhoudsverhouding en 1p voor minder warmteverlies. Bij 2018-2 vraag 1 1p voor meer warmteverlies en 1p voor meer energie/voedsel nodig. Bij 2018-1 vraag 23 telt “meer voedingsstoffen” niet; warmte afvoeren of vetzuren aanvoeren wel.

Uitgewerkt voorbeeld

Grootte en warmteverlies (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)

Vergelijk twee kubusvormige ‘dieren’ met ribben van 1 en 2 cm.

  1. Ribbe 1 cm: oppervlak cm², volume cm³ → verhouding .
  2. Ribbe 2 cm: oppervlak cm², volume cm³ → verhouding .
  3. Het grotere dier verliest per cm³ lichaam half zoveel warmte via de huid.

Valkuilen

  • De oppervlakte-inhoudsverhouding verwarren met de absolute oppervlakte.
  • Bij koorts zweten in de opwarmfase plaatsen.
  • Rillen aan het autonome zenuwstelsel toeschrijven (het is animaal).

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)