Prioriteit: 🟠 Midden
In 3 van de 8 onderzochte examenjaren, als toets op de twee kenmerken of bij overexploitatie van gemeenschappelijke bronnen (vis, bos).
Wat moet je kunnen?
- Toetsen of een goed collectief is (twee kenmerken).
- Meeliftersgedrag uitleggen als dominante strategie.
- Uitleggen waarom de overheid collectieve goederen levert.
De kern
| Uitsluitbaar | Niet-uitsluitbaar | |
|---|---|---|
| rivaliserend | privaat goed (brood, zorgbehandeling) | gemeenschappelijke bron (vis in zee, tropisch bos) |
| niet-rivaliserend | clubgoed (streamingdienst) | collectief goed (dijk, defensie, straatverlichting) |
- Niet-uitsluitbaar: je kunt niemand van het gebruik uitsluiten. Niet-rivaliserend: gebruik door de één gaat niet ten koste van de ander.
- Meeliften: niet bijdragen en toch profiteren is de dominante strategie → het goed komt er (bijna) niet → net als een Gevangenendilemma.
- Oplossing: collectieve financiering via belasting.
- Bij een gemeenschappelijke bron leidt het individuele belang tot overexploitatie.
Zo wordt het gevraagd
- “Is een zorgbehandeling een collectief goed? Motiveer je antwoord.” (2025-1 vraag 1, 1p): nee, want rivaliserend en uitsluitbaar.
- “Leg de conclusie van de econoom uit” over houthakkers en overexploitatie (2026-1 vraag 17).
- “Laat aan de hand van een berekening zien dat de stelling klopt” over overbevissing (2023-1 vraag 16, 3p).
Uitgewerkt voorbeeld
Is dit een collectief goed? (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 1)
- Dijk: iedereen achter de dijk is beschermd (niet-uitsluitbaar) en extra bewoners verminderen de bescherming niet (niet-rivaliserend) → collectief goed.
- Zorgbehandeling: wie niet verzekerd is, kun je weigeren (uitsluitbaar) en een arts kan maar één patiënt tegelijk helpen (rivaliserend) → geen collectief goed.
Valkuilen
- Alles wat de overheid betaalt een collectief goed noemen.
- Maar één kenmerk toetsen.
- Een gemeenschappelijke bron (rivaliserend) een collectief goed noemen.
Test jezelf
Waarom levert de markt te weinig straatverlichting?
Niemand kan worden uitgesloten, dus iedereen wacht tot een ander betaalt (meeliften).
Is vis in de open zee een collectief goed?
Nee: niet-uitsluitbaar, maar wel rivaliserend (wat de één vangt, kan de ander niet vangen).
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2025 tijdvak 1, vraag 1: zorgbehandeling als collectief goed (1p)
- 2023 tijdvak 1, vraag 16–17: overbevissing (3p + 3p)
- 2026 tijdvak 1, vraag 17: houtkap (2p)
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 37,5%.
- 2026 tijdvak 2: vraag 25
- 2026 tijdvak 1: vraag 17, 19 (kader)
- 2025 tijdvak 1: vraag 1
- 2023 tijdvak 1: vraag 16, 17
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)