Prioriteit: đźź Midden
In 5 van de 8 onderzochte examenjaren, als uitleg bij prijsconcurrentie, overexploitatie of milieu: “Leg uit dat … in een gevangenendilemma kunnen belanden.”
Wat moet je kunnen?
- Aantonen dat beide spelers een dominante strategie hebben.
- Laten zien dat het Nash-evenwicht voor beiden slechter is dan samenwerken.
- Uitleggen hoe het dilemma doorbroken kan worden.
De kern
Drie kenmerken (alle drie noemen in je antwoord):
- Elke speler heeft een dominante strategie (bijvoorbeeld prijs verlagen).
- Samen leidt dat tot een Nash-evenwicht (zie Nash-evenwicht).
- Dat evenwicht is suboptimaal: als beiden samenwerken, zijn ze allebei beter af.
| Context | Dominante strategie | Suboptimale uitkomst |
|---|---|---|
| prijsconcurrentie | prijs verlagen | prijzenoorlog, lage winst |
| overbevissing, houtkap | veel vangen of kappen | uitputting van de bron |
| milieu | niet investeren in schone productie | vervuiling |
Oplossingen: een bindende afspraak met sancties, Zelfbinding en geloofwaardige dreigingen (bijvoorbeeld een laagsteprijsgarantie), herhaling van het spel (zie Herhaalde spelen en reputatie).
Zo wordt het gevraagd
- “Leg uit dat Guarda en Orso Bianco in een gevangenendilemma kunnen belanden als consumenten de ijsjes als perfecte substituten zien” (2025-1 vraag 15).
- “Leg uit dat door deze manier van zelfbinding het risico op een prijzenoorlog wordt beperkt” (2025-1 vraag 16).
- “Leg de conclusie van de econoom uit”: dominante strategie per houthakker leidt tot overexploitatie (2026-1 vraag 17).
Uitgewerkt voorbeeld
Prijzenoorlog (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 15)
Winst (A, B): beide hoog (10, 10); A laag, B hoog (12, 4); A hoog, B laag (4, 12); beide laag (6, 6).
- Voor A: als B hoog kiest, is laag beter (12 > 10); als B laag kiest, ook (6 > 4). Laag is dominant; voor B net zo.
- Nash-evenwicht: (laag, laag) met (6, 6).
- Samen hoog zou (10, 10) geven: beiden beter af. Dit is een gevangenendilemma.
Valkuilen
- Alleen zeggen “ze werken niet samen” zonder de drie kenmerken.
- Vergeten te laten zien dat de strategie dominant is (voor beide keuzes van de ander).
- Een spel met meerdere Nash-evenwichten een gevangenendilemma noemen.
Test jezelf
Waarom houden kartelafspraken vaak geen stand?
Voor elk lid is afwijken (lagere prijs) dominant: het is een gevangenendilemma.
Hoe helpt een laagsteprijsgarantie tegen een prijzenoorlog?
Een concurrent weet dat een prijsverlaging meteen wordt gevolgd, dus verlagen levert hem niets op.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2025 tijdvak 1, vraag 15–16: ijssalons en laagsteprijsgarantie (2p + 2p)
- 2026 tijdvak 1, vraag 17: houthakkers (2p)
- 2022 tijdvak 1, vraag 4: geloofwaardige dreiging en suboptimale situatie (2p)
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 5 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 62,5%.
- 2026 tijdvak 1: vraag 17
- 2025 tijdvak 2: vraag 19, 20 (contextueel)
- 2025 tijdvak 1: vraag 15, 16, 29 (contextueel)
- 2024 tijdvak 1: vraag 24
- 2022 tijdvak 1: vraag 4 (kader)
- 2019 tijdvak 1: vraag 23(sec)