Prioriteit: 🔴 Hoog
In 6 van de 8 onderzochte examenjaren, bijna altijd als uitlegvraag (2p): “Leg uit dat er inverdieneffecten optreden door …”
Wat moet je kunnen?
- Een inverdieneffect of uitverdieneffect uitleggen met een volledige keten.
- Het netto effect op het begrotingssaldo berekenen of beredeneren.
- Inverdieneffecten op lange termijn herkennen (onderwijs, investeringen).
De kern
| Maatregel | Keten | Gevolg voor de begroting | |
|---|---|---|---|
| inverdieneffect | uitgaven ↑ of lasten ↓ | bestedingen ↑ → productie en werkgelegenheid ↑ → belastingontvangsten ↑, uitkeringen ↓ | nettokosten kleiner dan de maatregel |
| uitverdieneffect | bezuinigen of lasten ↑ | bestedingen ↓ → productie ↓ → belastingen ↓, uitkeringen ↑ | netto besparing kleiner dan de maatregel |
- Ook op lange termijn: een subsidie op onderwijs geeft later hogere inkomens, dus hogere belastingontvangsten.
- Hoe groter de multiplier, hoe groter de in- en uitverdieneffecten (zie Conjunctuurpolitiek — begrotingsbeleid).
Antwoordsjabloon (2p): “[Maatregel] → [meer/minder bestedingen of productiviteit] → [hoger/lager inkomen en werkgelegenheid] → [meer/minder belastingontvangsten en minder/meer uitkeringen], zodat een deel van de kosten wordt terugverdiend / de besparing kleiner uitvalt.”
Zo wordt het gevraagd
- “Leg uit dat er inverdieneffecten optreden door de subsidie op het collegegeld” (2023-2 vraag 11).
- “Leg uit dat bij afschaffing van de dividendbelasting inverdieneffecten kunnen optreden.” (2021-2 vraag 24).
- Inverdieneffecten beperken de toekomstige lastendruk van een tekort (2019-2 vraag 22, 3p).
Uitgewerkt voorbeeld
Netto besparing bij bezuinigen
De overheid bezuinigt €10 miljard. Het bbp daalt daardoor met €15 miljard. Van elke euro minder bbp gaat €0,40 minder naar de overheid (belasting) of meer uit (uitkering).
- Uitverdieneffect: miljard
- Netto besparing: €4 miljard
Subsidie op onderwijs (examenstijl, vergelijk 2023-2 vraag 11)
Subsidie op collegegeld → meer mensen studeren → later hogere inkomens → de overheid ontvangt meer inkomstenbelasting → een deel van de subsidie wordt op termijn terugverdiend.
Valkuilen
- De keten afbreken vóór de begroting (alleen “de economie groeit”).
- In- en uitverdieneffecten verwarren.
- Denken dat inverdieneffecten de maatregel altijd helemaal terugverdienen.
Test jezelf
Waarom levert een bezuiniging van €10 miljard vaak minder dan €10 miljard op?
Door uitverdieneffecten: minder bestedingen → lagere belastingontvangsten en hogere uitkeringen.
Waarom kan een lastenverlichting inverdieneffecten hebben?
Hogere netto inkomens → meer bestedingen → meer productie en werkgelegenheid → meer belasting en minder uitkeringen.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2023 tijdvak 2, vraag 11: subsidie op collegegeld (2p)
- 2021 tijdvak 2, vraag 24: afschaffing dividendbelasting (2p)
- 2019 tijdvak 2, vraag 22: begrotingsbeleid bij lage rente (3p)
- 2022 tijdvak 2, vraag 6: werkgelegenheid op korte en lange termijn (2p)
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 6 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 75%.
- 2024 tijdvak 1: vraag 9
- 2023 tijdvak 2: vraag 11
- 2022 tijdvak 2: vraag 6
- 2021 tijdvak 2: vraag 24
- 2019 tijdvak 2: vraag 22
- 2018 tijdvak 1: vraag 32
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)