Conjunctuurpolitiek — begrotingsbeleid

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 onderzochte examenjaren, vaak als uitlegvraag over de multiplier en de lekken (2–3p).

Wat moet je kunnen?

• Anticyclisch en procyclisch begrotingsbeleid uitleggen.
• Uitleggen waarom de multiplier groter of kleiner wordt (spaar-, belasting- en importlek).
• De multiplier berekenen uit een gegeven model.
• Beperkingen noemen: verdringing, begrotingsregels, schuld.

De kern

• Anticyclisch: in een laagconjunctuur O omhoog of B omlaag; in een hoogconjunctuur andersom.
• Multiplier: extra bestedingen worden inkomen voor anderen, die weer een deel besteden, dus $\Delta Y>\Delta O$.

$\text{multiplier}=\frac{1}{1-c(1-t)+m}$

($c$ = marginale consumptiequote, $t$ = belastingtarief, $m$ = marginale importquote)

Lek	Groter lek → multiplier
sparen (lagere $c$)	kleiner
belasting (hoger tarief $t$)	kleiner
import (hogere $m$)	kleiner

• Een lastenverlichting werkt zwakker dan dezelfde verhoging van O, omdat huishoudens een deel sparen.
• Uitverdieneffect / verdringing: een hoger tekort kan de rente opdrijven en particuliere investeringen verdringen.
• Europese begrotingsregels begrenzen het tekort (zie Begrotingssaldo en Stabiliteits- en groeipact).

Controleren

De multiplierformule $\frac{1}{1-c(1-t)+m}$ is de standaardvorm voor een model met vlaktaks en importquote. Examenopgaven geven meestal hun eigen modelvergelijkingen; controleer of deze vorm aansluit bij je lesmethode.

Zo wordt het gevraagd

• “Leidt een hoger tarief van de vlaktaks tot een kleinere of grotere multiplier? Leg je keuze uit.” (2026-1 vraag 14).
• “Leg de stelling van de econoom uit”: in een open economie werkt stimulering beperkt door de importlek (2024-2 vraag 8).
• “Bereken daarvoor eerst de grootte van de multiplier van de algemene heffingskorting” (2023-1 vraag 20).
• Begrotingsbeleid als alternatief bij een rente rond nul (2019-2 vraag 22, 3p).

Uitgewerkt voorbeeld

Multiplier en vlaktaks (examenstijl, vergelijk 2026-1 vraag 14)

$c=0,8$, gesloten economie.

• Tarief 25%: multiplier $=\frac{1}{1-0,8\times 0,75}=$ 2,5
• Tarief 40%: multiplier $=\frac{1}{1-0,8\times 0,60}=$ 1,92
• Met importquote 0,2 (tarief 25%): $\frac{1}{1-0,6+0,2}=$ 1,67

Conclusie: een hoger tarief laat meer van elke extra euro inkomen naar de overheid weglekken, dus de multiplier wordt kleiner.

Valkuilen

• De multiplier vergeten: $\Delta Y$ gelijkstellen aan de impuls.
• Belastingverlaging en bestedingsverhoging als even effectief zien.
• Bij “welke maatregel is het meest effectief” de verschillen in spaarquote tussen inkomensgroepen niet gebruiken.

Test jezelf

De overheid verhoogt O met €10 miljard en de multiplier is 2,5. Hoeveel stijgt Y?

$2,5\times 10=$ €25 miljard.

Waarom werkt stimuleringsbeleid in een kleine open economie zwak?

Een groot deel van de extra bestedingen gaat naar import: het lekt naar het buitenland.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2026 tijdvak 1, vraag 14: vlaktaks en multiplier (2p)
• 2023 tijdvak 1, vraag 20: multiplier van de heffingskorting (2p)
• 2024 tijdvak 2, vraag 8: open economie (2p)
• 2019 tijdvak 2, vraag 22: begrotingsbeleid bij de zero lower bound (3p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 7 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 87,5%.

• 2026 tijdvak 1: vraag 14 (hoger vlaktaktarief → kleinere of grotere multiplier?)
• 2025 tijdvak 1: vraag 22 (hogere overheidsbestedingen en groen bbp)
• 2024 tijdvak 2: vraag 8 (importlek beperkt stimulerend beleid)
• 2023 tijdvak 2: vraag 4 (begrotingsruimte om het handelsoverschot te beperken)
• 2023 tijdvak 1: vraag 20 (multiplier van de algemene heffingskorting berekenen)
• 2021 tijdvak 3: vraag 16 (bestemming met de minst negatieve macro-economische effecten)
• 2021 tijdvak 1: vraag 24 (bezuinigen → hogere werkloosheid), 29 (effectiviteit via spaarquotes)
• 2019 tijdvak 2: vraag 22 (3p, begrotingsbeleid bij de zero lower bound en inverdieneffecten)
• 2018 tijdvak 1: vraag 31 (extra bestedingen → lagere werkloosheid), 32 (3p, verdringing via de vermogensmarkt)

---

Ondersteunende onderwerpen

• Keynesiaans kruis
• Economische kringloop
• In- en uitverdieneffecten
• Automatische stabilisatoren

Onderwerpen die dit ondersteunt

• IS-curve
• IS-MB-GA-model — conjunctuuranalyse
• Conjunctuur en output gap