Prioriteit: 🔴 Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, vaak gecombineerd met de verworven afweer: de rol van macrofagen (opruimen én antigeen presenteren), barrières in luchtwegen en darm, en aangeboren of verworven indelen (2p).
Wat moet je kunnen?
- Afweermechanismen indelen in aangeboren of verworven.
- De barrières van huid, luchtwegen en darmkanaal beschrijven, op moleculair en op orgaanniveau.
- Fagocytose stap voor stap beschrijven, met de rol van het fagolysosoom.
- De dubbele rol van macrofagen uitleggen.
De kern
| Lijn | Voorbeelden | Werking |
|---|---|---|
| barrières | huid, slijm + trilharen in de luchtwegen, maagzuur, lysozym in speeksel en traanvocht, darmflora, peristaltiek | indringers tegenhouden, afvoeren of doden |
| fagocyten | macrofagen, neutrofielen | opnemen en verteren |
| NK-cellen | natural killer cells | doden virusgeïnfecteerde cellen en tumorcellen |
| complement | eiwitten in het bloed | maken gaten in bacteriën, markeren ze voor fagocyten |
| ontstekingsreactie | histamine uit mestcellen → vaatverwijding | meer bloed en afweercellen naar de plek |
Fagocytose
- De macrofaag omsluit de bacterie met zijn membraan: fagosoom.
- Een lysosoom versmelt ermee: fagolysosoom.
- Enzymen verteren de bacterie.
- Stukjes (antigenen) worden met MHC-II op het membraan gepresenteerd aan T-helpercellen → start van de verworven afweer.
- Aangeboren afweer: direct, niet specifiek, geen geheugen. Verworven: na enkele dagen, specifiek, met geheugen.
- Macrofagen kunnen ook cellen opruimen die met antistoffen zijn bedekt (ze hebben receptoren voor antistoffen).
Zo wordt het gevraagd
- Leg uit wat de rol is van een fagolysosoom in dit proces (2018-1 vraag 9).
- Leg uit dat bij minder macrofagen zowel de aspecifieke als de specifieke afweer minder goed is (2019-1 vraag 6).
- Beschrijf een werkingsmechanisme op moleculair niveau en een ander op orgaanniveau waarmee het darmkanaal beschermt (2019-1 vraag 26).
- Waardoor is de kans op ziekte kleiner via voedsel en groter via de lucht? (2018-1 vraag 11).
- Leg uit hoe antistoffen en macrofagen cellen vernietigen (2022-1 vraag 35).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de cel en wat die doet: macrofagen fagocyteren ziekteverwekkers (aangeboren) en presenteren antigenen aan T-helpercellen (verworven). Houd bij “moleculair niveau” en “orgaanniveau” de niveaus uit elkaar: lysozym of HCl tegenover peristaltiek of een slijmlaag.
Zo scoor je de punten. Bij 2018-1 vraag 9 1p voor de bacterie wordt verteerd en 1p voor daarna worden antigenen gepresenteerd. Bij 2019-1 vraag 6 (na aanvulling) telt per afweertype ook het noemen van de rol van macrofagen: opruimen (aspecifiek) en antigenen presenteren (specifiek). Bij 2018-1 vraag 11 levert “via de lucht worden bacteriën niet door het verteringsstelsel afgebroken” het tweede punt niet op; je moet zeggen dat ze direct via de longen het bloed of de macrofagen bereiken.
Uitgewerkt voorbeeld
Te weinig macrofagen (examenstijl, vergelijk 2019-1 vraag 6)
Een baby heeft nog weinig macrofagen. Leg uit dat zowel de aspecifieke als de specifieke afweer minder goed werkt.
- Aspecifiek: macrofagen ruimen ziekteverwekkers op door fagocytose; minder macrofagen = minder opruimen.
- Specifiek: macrofagen presenteren antigenen aan T-helpercellen; minder presentatie = minder activatie van T- en B-cellen.
Bescherming in het darmkanaal (examenstijl, vergelijk 2019-1 vraag 26)
Noem een beschermingsmechanisme op moleculair niveau en een op orgaanniveau.
- Moleculair: HCl uit de maagwand of lysozym in speeksel beschadigt bacteriën.
- Orgaanniveau: peristaltiek voert bacteriën af, of een slijmlaag beschermt het darmepitheel.
Valkuilen
- Macrofagen alleen bij de aangeboren afweer plaatsen: ze presenteren ook antigenen.
- Het fagolysosoom alleen “vernietigt” laten doen, zonder de antigeenpresentatie die volgt.
- Antistoffen tot de aangeboren afweer rekenen: antistoffen zijn verworven.
- Moleculair en orgaanniveau door elkaar halen.
- Vergeten dat slijm alleen werkt als de trilharen het kunnen afvoeren.
Test jezelf
Zijn NK-cellen deel van de aangeboren of de verworven afweer?
Van de aangeboren afweer: ze herkennen geïnfecteerde cellen zonder specifieke antigeenherkenning.
Waarom is slijm in de luchtwegen een onderdeel van de aangeboren afweer?
Het vangt alle deeltjes en bacteriën en wordt door trilharen afgevoerd, niet specifiek voor één ziekteverwekker.
Waarom vertraagt een tekort aan macrofagen ook de antistofproductie?
Macrofagen presenteren antigenen aan T-helpercellen, die nodig zijn om B-cellen te activeren.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2018 tijdvak 1, vraag 9 en 11: Q-koorts en macrofagen (2p + 2p) · antwoord 9, 11
- 2019 tijdvak 1, vraag 6 en 26: macrofagen bij een baby, darmbescherming (2p + 2p) · antwoord 6, 26
- 2022 tijdvak 1, vraag 35: antistoffen en macrofagen (2p) · antwoord
- 2021 tijdvak 2, vraag 12–13: afweer bij trekganzen (2p + 2p) · antwoord 12, 13
- 2023 tijdvak 1, vraag 18: aangeboren of verworven (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 21 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 12 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 18 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 35 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 31 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 35 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 12 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 13 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 6 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 26 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 16 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 9 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 11 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
- (geen)