Prioriteit: đź”´ Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, meestal als juist/onjuist of indeling van moleculen in een schema (receptor, signaalstof, enzym, second messenger), 1–2p.
Wat moet je kunnen?
- In een schema de signaalstof, receptor, enzym en second messenger aanwijzen.
- Uitleggen waarom een stof een second messenger wordt genoemd.
- Het verschil tussen een membraanreceptor (peptidehormoon) en een receptor in het cytoplasma (steroĂŻdhormoon) gebruiken.
- Voorspellen wat er gebeurt als een receptor verandert of geblokkeerd wordt.
De kern
| Signaalstof | Receptor | Werking |
|---|---|---|
| peptide-/eiwithormoon, neurotransmitter (wateroplosbaar) | in het celmembraan | cascade via second messenger (cAMP, IP3, Ca2+) → enzymen actief → respons in het cytoplasma |
| steroïdhormoon, schildklierhormoon, vitamine D (vetoplosbaar) | in het cytoplasma of de kern | hormoon-receptorcomplex = transcriptiefactor → genexpressie |
flowchart LR S[signaalstof buiten de cel] --> R[receptor in membraan] R --> E[enzym, bijvoorbeeld adenylaatcyclase] E --> M[second messenger, bijvoorbeeld cAMP] M --> C[cascade van enzymen] --> RE[celrespons]
- Second messenger: een stof binnen de cel die het signaal doorgeeft nadat een signaalstof buiten de cel aan een receptor heeft gebonden. De signaalstof zelf is de first messenger.
- Cascade: elke stap activeert meerdere moleculen, dus het signaal wordt versterkt.
- Antagonist: bindt aan de receptor zonder hem te activeren en blokkeert de signaalstof. Agonist: activeert de receptor zoals de eigen signaalstof.
- Een veranderde receptor (mutatie) kan de signaalstof niet meer binden of reageert anders.
Zo wordt het gevraagd
- Schrijf de nummers onder elkaar en noteer of het molecuul wel of niet als second messenger dient (2025-1 vraag 36).
- Wat is de biologische term voor stoffen met deze functie?: second messengers (2026-1 vraag 25).
- Licht toe dat cAMP een second messenger wordt genoemd (2022-1 vraag 26, 1p).
- Uitspraken over een peptidehormoon: bereikt het de kern via diffusie? werkt het via second messengers? (2024-2 vraag 30).
- Beschrijf op molecuulniveau het directe effect van een antistof die niet meer aan een receptor bindt (2025-2 vraag 28).
Zo formuleer je het antwoord. Beschrijf de volgorde: signaalstof buiten de cel → bindt aan receptor → (enzym) → second messenger binnen de cel → respons. Zeg bij een steroïdhormoon dat het door het membraan gaat en als transcriptiefactor de genexpressie beïnvloedt.
Zo scoor je de punten. Bij 2022-1 vraag 26 telt er is eerst een signaalstof buiten de cel die via cAMP tot de celrespons leidt. Bij 2019-2 vraag 26 (receptor, signaalstof, enzym, second messenger) 2p voor alle vier juist, 1p voor twee of drie juist (aanvulling op het correctievoorschrift). Bij 2018-1 vraag 25 1p per juiste route waarlangs (nor)adrenaline warmteproductie verhoogt.
Uitgewerkt voorbeeld
Moleculen in een cascade indelen (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 36)
Histamine bindt aan een receptor op een spiercel; daarna ontstaat IP3 in de cel. Welke moleculen zijn second messengers: receptor, histamine, IP3, GDP?
- Histamine: komt van buiten → signaalstof, geen second messenger.
- Receptor: ontvangt het signaal → receptor.
- IP3: ontstaat in de cel na binding → second messenger.
- GDP: hoort bij het activeren van het G-eiwit, geen boodschapper → niet.
Peptide- of steroĂŻdhormoon? (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 30)
Melatonine is een peptidehormoon met receptoren in het celmembraan. Bereikt het de kern via diffusie? Werkt het via second messengers?
- Wateroplosbaar → kan niet door het membraan diffunderen → bereikt de kern niet zelf.
- Bindt aan een membraanreceptor → werkt via second messengers.
Valkuilen
- Het hormoon zelf een second messenger noemen: dat is de first messenger.
- Een peptidehormoon de cel in laten gaan: het blijft buiten en werkt via een membraanreceptor.
- Een steroĂŻdhormoon via cAMP laten werken: het bindt een receptor in het cytoplasma en beĂŻnvloedt de transcriptie.
- Antagonist en agonist verwarren.
- De versterking in een cascade vergeten bij de vraag waarom een kleine hoeveelheid hormoon veel effect heeft.
Test jezelf
Waarom wordt cAMP een second messenger genoemd?
Het geeft binnen de cel het signaal door van een signaalstof die buiten de cel aan een receptor bond.
Waarom kan een steroĂŻdhormoon direct de genexpressie beĂŻnvloeden?
Het is vetoplosbaar, gaat door het membraan, en het hormoon-receptorcomplex werkt als transcriptiefactor in de kern.
Wat gebeurt er als een stof wel aan de receptor bindt, maar hem niet activeert?
Het is een antagonist: de eigen signaalstof kan niet binden, de respons blijft uit.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2025 tijdvak 1, vraag 36: second messengers bij histamine (2p) · antwoord
- 2019 tijdvak 2, vraag 26: receptor, signaalstof, enzym, second messenger (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 1, vraag 26–27: cAMP en progesteron (1p + 2p) · antwoord 26, 27
- 2024 tijdvak 2, vraag 30: melatonine (2p) · antwoord
- 2018 tijdvak 1, vraag 25: (nor)adrenaline en bruin vet (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 25 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 18 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 36 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 28 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 22 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 30 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 16 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 26 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 27 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 25 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 18
- 2026 tijdvak 1: vraag 25
- 2025 tijdvak 2: vraag 26, 28
- 2025 tijdvak 1: vraag 36
- 2024 tijdvak 2: vraag 30
- 2024 tijdvak 1: vraag 22
- 2023 tijdvak 2: vraag 20
- 2023 tijdvak 1: vraag 16
- 2022 tijdvak 1: vraag 26, 27
- 2021 tijdvak 2: vraag 6
- 2019 tijdvak 2: vraag 26, 32
- 2018 tijdvak 1: vraag 25
Ondersteunende onderwerpen
- (geen)