Prioriteit: đź”´ Hoog

In 8 van de 8 examenjaren, meestal als juist/onjuist of indeling van moleculen in een schema (receptor, signaalstof, enzym, second messenger), 1–2p.

Wat moet je kunnen?

  • In een schema de signaalstof, receptor, enzym en second messenger aanwijzen.
  • Uitleggen waarom een stof een second messenger wordt genoemd.
  • Het verschil tussen een membraanreceptor (peptidehormoon) en een receptor in het cytoplasma (steroĂŻdhormoon) gebruiken.
  • Voorspellen wat er gebeurt als een receptor verandert of geblokkeerd wordt.

De kern

SignaalstofReceptorWerking
peptide-/eiwithormoon, neurotransmitter (wateroplosbaar)in het celmembraancascade via second messenger (cAMP, IP3, Ca2+) → enzymen actief → respons in het cytoplasma
steroïdhormoon, schildklierhormoon, vitamine D (vetoplosbaar)in het cytoplasma of de kernhormoon-receptorcomplex = transcriptiefactor → genexpressie
flowchart LR
  S[signaalstof buiten de cel] --> R[receptor in membraan]
  R --> E[enzym, bijvoorbeeld adenylaatcyclase]
  E --> M[second messenger, bijvoorbeeld cAMP]
  M --> C[cascade van enzymen] --> RE[celrespons]
  • Second messenger: een stof binnen de cel die het signaal doorgeeft nadat een signaalstof buiten de cel aan een receptor heeft gebonden. De signaalstof zelf is de first messenger.
  • Cascade: elke stap activeert meerdere moleculen, dus het signaal wordt versterkt.
  • Antagonist: bindt aan de receptor zonder hem te activeren en blokkeert de signaalstof. Agonist: activeert de receptor zoals de eigen signaalstof.
  • Een veranderde receptor (mutatie) kan de signaalstof niet meer binden of reageert anders.

Zo wordt het gevraagd

  • Schrijf de nummers onder elkaar en noteer of het molecuul wel of niet als second messenger dient (2025-1 vraag 36).
  • Wat is de biologische term voor stoffen met deze functie?: second messengers (2026-1 vraag 25).
  • Licht toe dat cAMP een second messenger wordt genoemd (2022-1 vraag 26, 1p).
  • Uitspraken over een peptidehormoon: bereikt het de kern via diffusie? werkt het via second messengers? (2024-2 vraag 30).
  • Beschrijf op molecuulniveau het directe effect van een antistof die niet meer aan een receptor bindt (2025-2 vraag 28).

Zo formuleer je het antwoord. Beschrijf de volgorde: signaalstof buiten de cel → bindt aan receptor → (enzym) → second messenger binnen de cel → respons. Zeg bij een steroïdhormoon dat het door het membraan gaat en als transcriptiefactor de genexpressie beïnvloedt.

Zo scoor je de punten. Bij 2022-1 vraag 26 telt er is eerst een signaalstof buiten de cel die via cAMP tot de celrespons leidt. Bij 2019-2 vraag 26 (receptor, signaalstof, enzym, second messenger) 2p voor alle vier juist, 1p voor twee of drie juist (aanvulling op het correctievoorschrift). Bij 2018-1 vraag 25 1p per juiste route waarlangs (nor)adrenaline warmteproductie verhoogt.

Uitgewerkt voorbeeld

Moleculen in een cascade indelen (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 36)

Histamine bindt aan een receptor op een spiercel; daarna ontstaat IP3 in de cel. Welke moleculen zijn second messengers: receptor, histamine, IP3, GDP?

  1. Histamine: komt van buiten → signaalstof, geen second messenger.
  2. Receptor: ontvangt het signaal → receptor.
  3. IP3: ontstaat in de cel na binding → second messenger.
  4. GDP: hoort bij het activeren van het G-eiwit, geen boodschapper → niet.

Peptide- of steroĂŻdhormoon? (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 30)

Melatonine is een peptidehormoon met receptoren in het celmembraan. Bereikt het de kern via diffusie? Werkt het via second messengers?

  1. Wateroplosbaar → kan niet door het membraan diffunderen → bereikt de kern niet zelf.
  2. Bindt aan een membraanreceptor → werkt via second messengers.

Valkuilen

  • Het hormoon zelf een second messenger noemen: dat is de first messenger.
  • Een peptidehormoon de cel in laten gaan: het blijft buiten en werkt via een membraanreceptor.
  • Een steroĂŻdhormoon via cAMP laten werken: het bindt een receptor in het cytoplasma en beĂŻnvloedt de transcriptie.
  • Antagonist en agonist verwarren.
  • De versterking in een cascade vergeten bij de vraag waarom een kleine hoeveelheid hormoon veel effect heeft.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

  • (geen)

Onderwerpen die dit ondersteunt