Prioriteit: đź”´ Hoog
In 7 van de 8 examenjaren: wat een gif, drug of medicijn doet in de synaps (agonist, antagonist, geen afbraak) en de volgorde van de stappen bij impulsoverdracht (vaak juist/onjuist, soms 3p uitleg).
Wat moet je kunnen?
- De stappen van impulsoverdracht in de juiste volgorde beschrijven.
- Excitatie en inhibitie uitleggen met de ionen die door het postsynaptisch membraan gaan.
- Het effect van een stof voorspellen: agonist, antagonist, remmer van afbraak of heropname, remmer van de afgifte.
- Uitleggen waarom actieve neuronen veel ATP gebruiken.
De kern
flowchart LR A[actiepotentiaal in presynaptisch uiteinde] --> C[Ca2+-kanalen open, Ca2+ de cel in] C --> E[exocytose: blaasjes geven transmitter af] E --> D[diffusie door synapsspleet] D --> R[binding aan receptor postsynaptisch] R --> I[ionkanalen open: depolarisatie of hyperpolarisatie] I --> S[stop: afbraak door enzym of heropname]
| Effect op postsynaptisch membraan | Ionen | Gevolg |
|---|---|---|
| excitatie | Na+ naar binnen → depolarisatie | drempel wordt sneller bereikt → meer actiepotentialen |
| inhibitie | Cl- naar binnen (of K+ naar buiten) → hyperpolarisatie | drempel wordt minder snel bereikt |
| Stof | Werking |
|---|---|
| agonist | bindt aan de receptor en activeert hem, zoals de eigen transmitter |
| antagonist | bindt aan de receptor zonder te activeren en blokkeert de transmitter |
| remmer van afbraak | transmitter blijft langer in de spleet → langdurig effect |
| remmer van heropname | idem |
- Acetylcholine wordt afgebroken door acetylcholinesterase. Een stof die daar niet door wordt afgebroken (zoals nicotine) blijft langer gebonden.
- Het blokkeren van een remmende receptor (bijvoorbeeld van GABA) geeft netto excitatie.
- Een synaps werkt in één richting: alleen het presynaptisch uiteinde bevat blaasjes, alleen het postsynaptisch membraan receptoren.
- ATP is nodig voor aanmaak, transport en afgifte van transmitters en voor de Na+/K+-pomp.
Zo wordt het gevraagd
- Leg uit dat met nicotine het beloningscentrum sterker wordt geactiveerd dan met acetylcholine (2024-1 vraag 2, 3p).
- Wordt door binding van een gif aan de GABA-receptor de drempel sneller of minder snel bereikt, en is het effect excitatie of inhibitie? (2022-2 vraag 9).
- Uitspraken over agonisten, antagonisten, exocytose en heropname beoordelen (2024-1 vraag 1, 2023-1 vraag 29).
- Leg uit dat actieve neuronen veel ATP gebruiken, met een proces op cellulair én een op moleculair niveau (2024-2 vraag 32).
- Geef een verklaring waardoor de Na+-kanalen langer open blijven (2023-1 vraag 30).
Zo formuleer je het antwoord. Volg de keten stap voor stap tot het gevraagde effect: stof wordt niet afgebroken → blijft langer gebonden aan de receptor → kanalen langer open → meer/langere depolarisatie → meer actiepotentialen in het postsynaptisch neuron. Noem welk membraan (pre- of postsynaptisch) en welke ionen.
Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 2 1p voor nicotine wordt niet afgebroken, dus langer gebonden, 1p voor meer dopamine vrijgegeven en 1p voor meer impulsen in het postsynaptisch neuron. Daar levert “nicotine bindt sterker” het eerste punt niet op; bij 2023-1 vraag 30 telt “bindt sterker” wél als mogelijke verklaring. Bij 2024-2 vraag 32 1p voor het cellulaire proces (impulsgeleiding of impulsoverdracht) en 1p voor het bijpassende moleculaire proces (Na+/K+-pomp of transmitter maken en afgeven).
Uitgewerkt voorbeeld
Een stof die niet wordt afgebroken (examenstijl, vergelijk 2024-1 vraag 2)
Een gif bindt aan de acetylcholinereceptor en activeert hem, maar wordt niet door acetylcholinesterase afgebroken. Leg uit wat er met het postsynaptisch neuron gebeurt.
- Het gif is een agonist en wordt niet afgebroken: het blijft langer aan de receptoren gebonden.
- De Na+-kanalen blijven langer open: het postsynaptisch membraan blijft gedepolariseerd.
- Er ontstaan meer actiepotentialen (of, bij langdurige depolarisatie, kan het neuron niet meer reageren).
Blokkade van een remmende receptor (examenstijl, vergelijk 2022-2 vraag 9)
Een insecticide blokkeert de GABA-receptor, een Cl—kanaal. Wat is het effect op het postsynaptisch neuron?
- Zonder werkende GABA-receptor stroomt er geen Cl- de cel in: geen hyperpolarisatie.
- De drempel wordt daardoor sneller bereikt.
- Het netto effect is excitatie: het neuron vuurt te vaak.
Valkuilen
- Ca2+ en Na+ verwarren: Ca2+ zorgt voor de afgifte (presynaptisch), Na+ voor de depolarisatie (postsynaptisch).
- Denken dat een agonist de drempelwaarde verandert: hij verandert de membraanpotentiaal, niet de drempel.
- “Bindt sterker” schrijven als het mechanisme “wordt niet afgebroken” is.
- Een antagonist een remmer van de afbraak noemen.
- Vergeten dat het blokkeren van inhibitie tot excitatie leidt.
Test jezelf
Wat gebeurt er met de impulsoverdracht als Ca2+-kanalen in het presynaptisch membraan geblokkeerd zijn?
Er vindt geen exocytose plaats: er komt geen transmitter vrij, dus geen impulsoverdracht.
Waarom kan een impuls in een synaps maar in één richting worden doorgegeven?
Alleen het presynaptisch uiteinde heeft blaasjes met transmitter; alleen het postsynaptisch membraan heeft receptoren.
Wat is het verschil tussen een agonist en een antagonist?
Een agonist activeert de receptor; een antagonist bindt zonder te activeren en blokkeert de eigen transmitter.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2024 tijdvak 1, vraag 1–2: nicotine in de synaps (2p + 3p) · antwoord 1, 2
- 2023 tijdvak 1, vraag 29–30 en 33: epibatidine (2p + 1p + 2p) · antwoord 29, 30, 33
- 2022 tijdvak 2, vraag 9: fipronil en de GABA-receptor (2p) · antwoord
- 2024 tijdvak 2, vraag 32: ATP-gebruik in neuronen (2p) · antwoord
- 2018 tijdvak 2, vraag 25: verzwakte synaps bij FXS (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 1 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 2 · 3 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 29 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 30 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 33 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 29 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 9 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 9 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 27 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 25 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats