Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 examenjaren: hormonen herkennen in een schema, de as hypothalamus-hypofyse-klier met terugkoppeling, en de effecten van adrenaline en T4 (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Hormoonklieren, hun hormonen en doelwitorganen koppelen.
  • Een hormonale as (hypothalamus → hypofyse → klier) met negatieve terugkoppeling uitleggen en voorspellen wat er gebeurt bij een te hoge of te lage hormoonconcentratie.
  • Endocriene en exocriene klieren onderscheiden.
  • Hormonale en nerveuze regulatie vergelijken (snelheid, duur, route).

De kern

KlierHormoonBelangrijkste effect
hypothalamusreleasing hormonen (TRH, CRH, GnRH), ADH (via achterkwab hypofyse)stuurt de hypofyse aan
hypofyse (voorkwab)TSH, ACTH, FSH, LH, groeihormoon, prolactinestuurt andere klieren aan
schildklierT4/T3 (thyroxine); calcitonineverhoogt de stofwisseling; Ca2+ in het bloed omlaag
bijschildklierenparathormoonCa2+ in het bloed omhoog
bijnierschorscortisol, aldosteronstress, ontstekingsremming; Na+-terugresorptie
bijniermergadrenalinesnel: hartslag, bloeddruk, glucose omhoog
eilandjes van Langerhansinsuline, glucagonbloedglucose omlaag / omhoog
nierEPOaanmaak rode bloedcellen in het beenmerg
epifysemelatonineslaap-waakritme (afgifte geremd door licht)
maag/darmgastrine, secretinevertering

Hormonale as met negatieve terugkoppeling

flowchart LR
  H[hypothalamus: TRH] -->|+| HY[hypofyse: TSH]
  HY -->|+| S[schildklier: T4]
  S -->|+| D[doelwitcellen: stofwisseling hoger]
  S -.->|remt| H
  S -.->|remt| HY
  • Endocriene klier: geeft hormoon af aan het bloed (geen afvoerbuis). Exocriene klier: geeft af via een afvoerbuis (zweet, speeksel, verteringssappen, gif).
  • Adrenaline wordt afgegeven onder invloed van het orthosympatische zenuwstelsel: snelle stressrespons. De route via CRH → ACTH → cortisol is trager, want het hormoon moet via het bloed en er zijn meer stappen.
  • Een hormoon werkt alleen op cellen met de passende receptor.

Zo wordt het gevraagd

  • Zal de TSH-concentratie bij te veel T4 hoger of lager zijn? Licht toe (2025-2 vraag 24, 1p).
  • Noteer de naam van de hormoonklier die door de pil wordt geremd, en het deel van de hersenen dat deze klier aanstuurt (2021-2 vraag 1).
  • Noteer het hormoon van de hypothalamus en leg uit waarom deze route trager is dan de adrenaline-afgifte (2022-3 vraag 30).
  • Maak de regelkring af met EPO, nier en beenmerg (2018-1 vraag 2, 3p, uitwerkbijlage).
  • Hormonen en processen invullen in een schema van de calciumregulatie (2026-2 vraag 20).

Zo formuleer je het antwoord. Benoem bij terugkoppeling welk hormoon welke klier remt: een hoge T4-concentratie remt de afgifte van TRH door de hypothalamus en van TSH door de hypofyse, dus TSH is lager. Leg bij snelheid de route uit (via het bloed, meerdere stappen tegenover direct via zenuwen).

Zo scoor je de punten. Bij 2025-2 vraag 24 telt het punt alleen met de toelichting over remming door T4. Bij 2022-3 vraag 30 1p voor CRH en 1p voor transport via het bloed / meer stappen. Bij 2018-1 vraag 2 2p voor de juist geplaatste termen (1p bij één fout) en 1p voor de juiste + en – in combinatie met nier en EPO. Bij 2021-2 vraag 31 krijg je het tweede punt alleen als het een logisch gevolg is van het eerste.

Uitgewerkt voorbeeld

Te veel T4 (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 23–24)

Bij een patiënt maakt de schildklier zonder rem veel T4. Wat gebeurt er met TSH en met de ademhaling?

  1. Hoge T4 remt hypothalamus (TRH) en hypofyse (TSH): de TSH-concentratie is laag.
  2. T4 verhoogt de stofwisseling: meer dissimilatie.
  3. Daardoor stijgt de pCO2 in het bloed → sterkere prikkel voor het ademcentrum.

EPO op grote hoogte (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 2)

Leg met een regelkring uit hoe het lichaam zich aanpast aan zuurstofarme lucht.

  1. Lage O2 in het bloed → nierweefsel geeft meer EPO af (+).
  2. EPO stimuleert het rode beenmerg (+) → meer rode bloedcellen.
  3. Meer O2-transport → O2-gehalte stijgt → EPO-afgifte wordt geremd (–): negatieve terugkoppeling.

Valkuilen

  • Bij terugkoppeling de richting omdraaien: veel eindhormoon geeft minder stimulerend hormoon.
  • De hypofyse en de hypothalamus verwisselen: de hypothalamus maakt releasing hormonen, de hypofyse de stimulerende hormonen.
  • Een gifklier of zweetklier endocrien noemen: met afvoerbuis is hij exocrien.
  • Adrenaline (bijniermerg, snel, zenuw) en cortisol (bijnierschors, trager, via ACTH) door elkaar halen.
  • Vergeten dat een hormoon alleen werkt op cellen met de receptor.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt