Prioriteit: 🔴 Hoog
In 7 van de 8 examenjaren: hormonen herkennen in een schema, de as hypothalamus-hypofyse-klier met terugkoppeling, en de effecten van adrenaline en T4 (1–3p).
Wat moet je kunnen?
- Hormoonklieren, hun hormonen en doelwitorganen koppelen.
- Een hormonale as (hypothalamus → hypofyse → klier) met negatieve terugkoppeling uitleggen en voorspellen wat er gebeurt bij een te hoge of te lage hormoonconcentratie.
- Endocriene en exocriene klieren onderscheiden.
- Hormonale en nerveuze regulatie vergelijken (snelheid, duur, route).
De kern
| Klier | Hormoon | Belangrijkste effect |
|---|---|---|
| hypothalamus | releasing hormonen (TRH, CRH, GnRH), ADH (via achterkwab hypofyse) | stuurt de hypofyse aan |
| hypofyse (voorkwab) | TSH, ACTH, FSH, LH, groeihormoon, prolactine | stuurt andere klieren aan |
| schildklier | T4/T3 (thyroxine); calcitonine | verhoogt de stofwisseling; Ca2+ in het bloed omlaag |
| bijschildklieren | parathormoon | Ca2+ in het bloed omhoog |
| bijnierschors | cortisol, aldosteron | stress, ontstekingsremming; Na+-terugresorptie |
| bijniermerg | adrenaline | snel: hartslag, bloeddruk, glucose omhoog |
| eilandjes van Langerhans | insuline, glucagon | bloedglucose omlaag / omhoog |
| nier | EPO | aanmaak rode bloedcellen in het beenmerg |
| epifyse | melatonine | slaap-waakritme (afgifte geremd door licht) |
| maag/darm | gastrine, secretine | vertering |
Hormonale as met negatieve terugkoppeling
flowchart LR H[hypothalamus: TRH] -->|+| HY[hypofyse: TSH] HY -->|+| S[schildklier: T4] S -->|+| D[doelwitcellen: stofwisseling hoger] S -.->|remt| H S -.->|remt| HY
- Endocriene klier: geeft hormoon af aan het bloed (geen afvoerbuis). Exocriene klier: geeft af via een afvoerbuis (zweet, speeksel, verteringssappen, gif).
- Adrenaline wordt afgegeven onder invloed van het orthosympatische zenuwstelsel: snelle stressrespons. De route via CRH → ACTH → cortisol is trager, want het hormoon moet via het bloed en er zijn meer stappen.
- Een hormoon werkt alleen op cellen met de passende receptor.
Zo wordt het gevraagd
- Zal de TSH-concentratie bij te veel T4 hoger of lager zijn? Licht toe (2025-2 vraag 24, 1p).
- Noteer de naam van de hormoonklier die door de pil wordt geremd, en het deel van de hersenen dat deze klier aanstuurt (2021-2 vraag 1).
- Noteer het hormoon van de hypothalamus en leg uit waarom deze route trager is dan de adrenaline-afgifte (2022-3 vraag 30).
- Maak de regelkring af met EPO, nier en beenmerg (2018-1 vraag 2, 3p, uitwerkbijlage).
- Hormonen en processen invullen in een schema van de calciumregulatie (2026-2 vraag 20).
Zo formuleer je het antwoord. Benoem bij terugkoppeling welk hormoon welke klier remt: een hoge T4-concentratie remt de afgifte van TRH door de hypothalamus en van TSH door de hypofyse, dus TSH is lager. Leg bij snelheid de route uit (via het bloed, meerdere stappen tegenover direct via zenuwen).
Zo scoor je de punten. Bij 2025-2 vraag 24 telt het punt alleen met de toelichting over remming door T4. Bij 2022-3 vraag 30 1p voor CRH en 1p voor transport via het bloed / meer stappen. Bij 2018-1 vraag 2 2p voor de juist geplaatste termen (1p bij één fout) en 1p voor de juiste + en – in combinatie met nier en EPO. Bij 2021-2 vraag 31 krijg je het tweede punt alleen als het een logisch gevolg is van het eerste.
Uitgewerkt voorbeeld
Bij een patiënt maakt de schildklier zonder rem veel T4. Wat gebeurt er met TSH en met de ademhaling?
- Hoge T4 remt hypothalamus (TRH) en hypofyse (TSH): de TSH-concentratie is laag.
- T4 verhoogt de stofwisseling: meer dissimilatie.
- Daardoor stijgt de pCO2 in het bloed → sterkere prikkel voor het ademcentrum.
EPO op grote hoogte (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 2)
Leg met een regelkring uit hoe het lichaam zich aanpast aan zuurstofarme lucht.
- Lage O2 in het bloed → nierweefsel geeft meer EPO af (+).
- EPO stimuleert het rode beenmerg (+) → meer rode bloedcellen.
- Meer O2-transport → O2-gehalte stijgt → EPO-afgifte wordt geremd (–): negatieve terugkoppeling.
Valkuilen
- Bij terugkoppeling de richting omdraaien: veel eindhormoon geeft minder stimulerend hormoon.
- De hypofyse en de hypothalamus verwisselen: de hypothalamus maakt releasing hormonen, de hypofyse de stimulerende hormonen.
- Een gifklier of zweetklier endocrien noemen: met afvoerbuis is hij exocrien.
- Adrenaline (bijniermerg, snel, zenuw) en cortisol (bijnierschors, trager, via ACTH) door elkaar halen.
- Vergeten dat een hormoon alleen werkt op cellen met de receptor.
Test jezelf
Een vrouw slikt de pil met vrouwelijke geslachtshormonen. Welke klier wordt geremd, en welk deel van de hersenen stuurt die klier aan?
De hypofyse (FSH en LH); die wordt aangestuurd door de hypothalamus.
Waarom is de stressrespons via cortisol trager dan via adrenaline?
Cortisol komt via meerdere hormonale stappen (CRH → ACTH → cortisol) die allemaal via het bloed gaan; adrenaline wordt direct via het orthosympatische zenuwstelsel afgegeven.
Is de epifyse een endocriene of exocriene klier, en wat doet licht met de melatonineproductie?
Endocrien; licht remt de melatonineproductie.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2018 tijdvak 1, vraag 2: regelkring met EPO (3p, uitwerkbijlage) · antwoord
- 2025 tijdvak 2, vraag 23–24 en 28: schildklier, T4 en TSH (2p + 1p + 2p) · antwoord 23, 24, 28
- 2022 tijdvak 3, vraag 29–30: adrenaline en CRH (2p + 2p) · antwoord 29, 30
- 2026 tijdvak 2, vraag 20: calciumregulatie (2p) · antwoord
- 2021 tijdvak 2, vraag 1: hypofyse en hypothalamus bij de pil (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 27 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 1 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 3 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 23 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 24 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 28 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 29 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 2 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 28 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 29 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 30 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 1 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 31 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 33 · 1 punt antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 2 · 3 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 24 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 25 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 20
- 2026 tijdvak 1: vraag 27
- 2025 tijdvak 2: vraag 3, 23, 24, 28
- 2025 tijdvak 1: vraag 1
- 2024 tijdvak 2: vraag 29
- 2023 tijdvak 2: vraag 36
- 2022 tijdvak 3: vraag 29, 30
- 2022 tijdvak 1: vraag 2, 28
- 2021 tijdvak 3: vraag 33
- 2021 tijdvak 2: vraag 1, 31
- 2018 tijdvak 1: vraag 2, 24, 25