Prioriteit: đź”´ Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, meestal korte vragen (1–2p): het juiste begrip noemen (stichtereffect, flessenhalseffect, gene flow) en uitleggen waarom een kleine of geïsoleerde populatie weinig variatie heeft.
Wat moet je kunnen?
- Stichtereffect, flessenhalseffect, genetic drift en gene flow onderscheiden en herkennen in een context.
- Uitleggen waarom kleine populaties gevoeliger zijn voor drift en inteelt.
- Uitleggen waarom nieuwe individuen (“vers bloed”) een kleine populatie helpen.
- Het aantal mogelijke allelen bij een klein aantal stichters bepalen (autosomaal, X, Y).
De kern
| Begrip | Wat gebeurt er | Gevolg |
|---|---|---|
| genetic drift | allelfrequenties veranderen door toeval (wie toevallig nakomelingen krijgt) | sterker in kleine populaties; allelen kunnen verdwijnen |
| stichtereffect (founder effect) | een klein aantal individuen begint een nieuwe populatie op een andere plek | weinig variatie, afwijkende allelfrequenties |
| flessenhalseffect (bottleneck) | een bestaande populatie krimpt sterk (ramp, jacht, ziekte) | variatie gaat verloren, ook als de populatie weer groeit |
| gene flow | allelen gaan van de ene naar de andere populatie door migratie | meer variatie, populaties gaan meer op elkaar lijken |
| inteelt | paring tussen verwanten | meer homozygoten, recessieve aandoeningen komen vaker tot uiting |
- Isolatie is het tegendeel van gene flow: zonder uitwisseling kunnen populaties uit elkaar groeien (zie soortvorming).
- Meer variatie = grotere kans dat de populatie zich kan aanpassen aan veranderingen.
- Aantal allelen bij één stichterpaar: autosomaal maximaal 4 (2 + 2), X-chromosomaal maximaal 3 (vrouwtje 2, mannetje 1), Y-chromosomaal 1.
Zo wordt het gevraagd
- Noteer de biologische term voor deze vorm van genetic drift (2025-1 vraag 16: stichtereffect).
- Geef een verklaring voor de geringe variatie in deze populatie (2022-1 vraag 18).
- Noteer het maximale aantal marker-allelen bij de nakomelingen van één stichterpaar, voor een autosomale, een X- en een Y-chromosomale marker (2018-1 vraag 34, 3p).
- Leg uit waardoor de komst van “vers bloed” goed is voor een kleine populatie (2018-1 vraag 35).
- Uitspraken over stichtereffect, isolatie en gene flow beoordelen (2025-2 vraag 38, 2023-2 vraag 3).
Zo formuleer je het antwoord. Kies het begrip op basis van de situatie: nieuwe populatie uit enkele individuen = stichtereffect; bestaande populatie die sterk krimpt = flessenhalseffect. Leg variatie uit via de allelen: de populatie stamt af van weinig individuen, dus maar een klein deel van de allelen is aanwezig.
Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 16 levert flessenhalseffect expliciet geen punt op als het om een stichtereffect gaat. Bij 2018-1 vraag 34 1p per juist aantal (4, 3 en 1). Bij 2018-1 vraag 35 1p voor nieuwe allelen en 1p voor populatie minder kwetsbaar / grotere overlevingskans (bijvoorbeeld minder inteelt of meer kans op adaptatie).
Uitgewerkt voorbeeld
Allelen bij één stichterpaar (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 34)
Een nieuwe populatie wolven stamt af van één mannetje en één vrouwtje. Hoeveel verschillende allelen van een marker kunnen er maximaal zijn?
- Autosomaal: beide ouders hebben 2 allelen → maximaal .
- X-chromosomaal: vrouwtje XX → 2, mannetje XY → 1, samen maximaal .
- Y-chromosomaal: alleen het mannetje heeft een Y → .
Stichter of flessenhals? (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 16)
Een populatie in een nieuw gebied stamt af van slechts vier dieren. Welke vorm van genetic drift is dit?
- Een nieuwe populatie op een nieuwe plek, begonnen door een paar dieren.
- Dus het stichtereffect (geen flessenhals: er krimpt geen bestaande populatie).
- Gevolg: de hele populatie heeft maar de allelen van vier dieren.
Valkuilen
- Stichtereffect en flessenhalseffect verwisselen.
- Gene flow verwarren met isolatie: isolatie stopt juist de gene flow.
- Denken dat genetic drift door selectie komt: drift is toeval.
- Vergeten dat een mannetje maar één X-chromosoom heeft.
- Bij “vers bloed” alleen zeggen dat het “beter” is, zonder nieuwe allelen en het gevolg te noemen.
Test jezelf
Waarom is genetic drift sterker in een kleine populatie?
Toevallige verschillen in voortplanting hebben bij weinig individuen een groot effect op de allelfrequenties.
Een populatie wordt door een ziekte gedecimeerd en groeit daarna weer aan. Waarom blijft de variatie laag?
Door het flessenhalseffect zijn veel allelen verdwenen; nieuwe allelen ontstaan alleen langzaam door mutatie of gene flow.
Wat is het effect van gene flow tussen twee populaties?
Allelen worden uitgewisseld: de variatie binnen elke populatie neemt toe en de populaties gaan meer op elkaar lijken.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2018 tijdvak 1, vraag 34–35: Zweedse wolven (3p + 2p) · antwoord 34, 35
- 2025 tijdvak 1, vraag 16: nijlpaarden in Colombia (1p) · antwoord
- 2022 tijdvak 1, vraag 18: geringe variatie bij tijgermuggen (1p) · antwoord
- 2025 tijdvak 2, vraag 38: stichtereffect, isolatie en gene flow (2p) · antwoord
- 2023 tijdvak 2, vraag 3: gene flow in een contactzone (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 34 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 16 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 38 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 3 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 3 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 18 · 1 punt antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 16 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 34 · 3 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 35 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats