Prioriteit: 🔴 Hoog
In 6 van de 8 examenjaren, meestal korte vragen (1–2p): allopatrisch of sympatrisch met toelichting, het soortbegrip toepassen en co-evolutie herkennen; soms een uitleg van 3p over hoe een nieuwe soort ontstaat.
Wat moet je kunnen?
- Het soortbegrip toepassen (vruchtbare nakomelingen) en bespreken wanneer het lastig is.
- Allopatrische en sympatrische soortvorming onderscheiden met een toelichting.
- In stappen uitleggen hoe een nieuwe soort ontstaat.
- Co-evolutie herkennen en uitleggen met selectiedruk over en weer.
De kern
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| soort | individuen die samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen |
| ondersoort | populatie van dezelfde soort met eigen kenmerken (zelfde geslacht en soortnaam, plus ondersoortnaam) |
| reproductieve isolatie | populaties planten zich niet meer onderling voort (geen gene flow) |
| allopatrisch | soortvorming na geografische scheiding (eiland, gebergte, rivier) |
| sympatrisch | soortvorming in hetzelfde gebied (bijvoorbeeld polyploïdie, ander voortplantingsgedrag) |
| co-evolutie | twee soorten oefenen wederzijds selectiedruk uit en passen zich aan elkaar aan (parasiet en gastheer, bloem en bestuiver) |
Stappen bij het ontstaan van een nieuwe soort
- Isolatie: geen uitwisseling van allelen meer tussen de populaties.
- Variatie: toevallige mutaties en recombinatie in elke populatie.
- Selectie en drift: andere omstandigheden → andere allelen in het voordeel (hogere fitness).
- Na veel generaties zijn de verschillen zo groot dat ze geen vruchtbare nakomelingen meer krijgen.
- In een contactzone waar populaties nog paren, is er gene flow en dus nog geen reproductieve isolatie.
- Ook een verschil in chromosoomaantal kan een argument voor een aparte soort zijn.
Zo wordt het gevraagd
- Is dat een voorbeeld van sympatrische of van allopatrische soortvorming? Licht toe (2025-1 vraag 17, 2025-2 vraag 39).
- Beschrijf hoe uit bruinvissen in zee een aparte soort kon ontstaan in het zoete water van de rivier (2022-2 vraag 19, 3p).
- Noteer welke wetenschappelijke naam je kiest en geef een biologisch argument (2024-2 vraag 1).
- Noteer de naam van het proces waarin mug en parasiet steeds beter aan elkaar aangepast raken (2022-2 vraag 27: co-evolutie).
- Leg uit hoe selectiedruk deze co-evolutie veroorzaakt (2021-1 vraag 21).
Zo formuleer je het antwoord. Geef de keuze en een toelichting die bij de definitie past: allopatrisch, want de populaties zijn geografisch van elkaar gescheiden. Bij het ontstaan van een soort: noem variatie, selectie (fitness) en reproductieve isolatie; dat zijn vaak de drie scorepunten.
Zo scoor je de punten. Bij 2022-2 vraag 19 1p voor mutaties/genetische variatie, 1p voor beter aangepaste individuen kregen in zoet water meer nakomelingen en 1p voor reproductieve isolatie van de zeepopulatie. Bij 2024-2 vraag 1 zijn beide namen goed met een passend argument (vruchtbare nakomelingen → zelfde soort; ander chromosoomaantal → andere soort). Bij 2021-1 vraag 21 1p voor de selectiedruk op de ene soort en 1p voor die op de andere soort.
Uitgewerkt voorbeeld
Van zee naar rivier (examenstijl, vergelijk 2022-2 vraag 19)
Een zeezoogdier koloniseert een rivier. Beschrijf hoe daar een aparte soort kan ontstaan.
- In de populatie bij de riviermonding is genetische variatie; sommige dieren zijn toevallig beter bestand tegen zoet water.
- Zij krijgen in de rivier meer nakomelingen (hogere fitness): hun allelen worden vaker.
- De rivierpopulatie plant zich niet meer voort met de zeepopulatie (reproductieve isolatie): over generaties ontstaat een aparte soort.
Co-evolutie (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 21)
Bacteriën ontwikkelen afweer tegen virussen, en de virussen veranderen weer. Leg uit hoe selectiedruk deze co-evolutie veroorzaakt.
- Virussen vormen een selectiedruk op bacteriën: bacteriën met afweer tegen het virus blijven over.
- Die afweer vormt een selectiedruk op virussen: virussen die door mutaties niet meer worden herkend, blijven over.
- Dit herhaalt zich steeds: beide soorten passen zich over en weer aan.
Valkuilen
- Allopatrisch en sympatrisch verwisselen.
- Bij het ontstaan van een soort de reproductieve isolatie vergeten.
- Doelgericht formuleren (“ze pasten zich aan om in zoet water te leven”).
- Een contactzone met nog paringen toch reproductieve isolatie noemen.
- Co-evolutie gebruiken voor elke aanpassing: het gaat om wederzijdse aanpassing van twee soorten.
Test jezelf
Een groep dieren wordt op een eiland uitgezet en ontwikkelt zich tot een eigen soort. Allopatrisch of sympatrisch?
Allopatrisch: de populatie is geografisch gescheiden van de oorspronkelijke populatie.
Waarom is het soortbegrip lastig toe te passen bij organismen die zich ongeslachtelijk voortplanten?
Het begrip gaat uit van vruchtbare nakomelingen bij onderling paren; bij ongeslachtelijke voortplanting is er geen paring.
Twee ondersoorten paren in een overgangsgebied en krijgen vruchtbare jongen. Zijn ze reproductief geïsoleerd?
Nee: er is nog gene flow, dus geen reproductieve isolatie.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 2, vraag 19: bruinvis in zoet water (3p) · antwoord
- 2021 tijdvak 1, vraag 21: co-evolutie van bacteriën en fagen (2p) · antwoord
- 2023 tijdvak 2, vraag 2–3: ondersoorten en een contactzone (2p + 2p) · antwoord 2, 3
- 2024 tijdvak 2, vraag 1: soortnaam van het przewalskipaard (1p) · antwoord
- 2025 tijdvak 1, vraag 17: allopatrisch of sympatrisch (1p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 6 van de 8 examenjaren — 75%.
Examen Vraag Antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 17 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 11 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 39 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 1 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 2 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 3 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 19 · 3 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 27 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 21 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats