Prioriteit: 🟠 Midden
In 4 van de 8 examenjaren: de vermeerdering van een virus in de gastheercel (welke enzymen en organellen), hechting aan een receptor, en de bouw van een bacterie (plasmide, CRISPR) (2p).
Wat moet je kunnen?
- De kenmerken van bacteriën en virussen noemen en vergelijken met eukaryote cellen.
- De vermeerdering van een DNA- of RNA-virus beschrijven: wat levert het virus, wat de gastheercel?
- Uitleggen waarom een virus alleen cellen met een passende receptor infecteert.
De kern
| Bacterie | Virus | |
|---|---|---|
| cel? | ja, prokaryoot | nee |
| erfelijk materiaal | cirkelvormig chromosoom + plasmiden | DNA of RNA |
| omhulling | celmembraan + celwand | eiwitmantel, soms envelop uit gastheermembraan |
| ribosomen | ja (eigen) | nee: gebruikt die van de gastheer |
| vermeerdering | deling | alleen in een gastheercel |
- Hechting: een virus bindt aan een specifieke receptor op de gastheercel; cellen zonder die receptor worden niet geïnfecteerd.
- Een DNA-faag gebruikt het DNA-polymerase én het RNA-polymerase van de bacterie.
- Een RNA-virus brengt vaak een eigen RNA-polymerase mee of codeert ervoor.
- Positief-sense RNA (+) heeft de coderende volgorde en kan direct als mRNA dienen; negatief-sense RNA (–) is daaraan complementair en moet eerst worden overgeschreven. Nieuw (+)RNA wordt gemaakt met (–)RNA als matrijs, en omgekeerd.
- Bacteriën verdedigen zich met restrictie-enzymen en het CRISPR-Cas-systeem, dat stukjes faag-DNA opslaat en herkent.
- Endosymbiose: mitochondriën en chloroplasten hebben eigen DNA, eigen ribosomen en een dubbel membraan, passend bij een oorsprong als bacterie.
Zo wordt het gevraagd
- Welk type polymerase van de bacterie wordt gebruikt voor de vermeerdering van deze fagen? (2021-1 vraag 18: DNA- en RNA-polymerase).
- Uitspraken beoordelen over de vermeerdering van een RNA-virus (2023-2 vraag 7, 2022-3 vraag 36).
- Onderdelen benoemen bij conjugatie van bacteriën (2021-1 vraag 22).
Zo formuleer je het antwoord. Zeg steeds wie wat levert: het virus levert het erfelijk materiaal (en soms een polymerase), de gastheer de ribosomen, nucleotiden, aminozuren en ATP.
Zo scoor je de punten. Bij juist/onjuist-vragen over vermeerdering: translatie vindt plaats aan ribosomen van de gastheer, niet in het golgi-systeem; de envelop komt van het gastheermembraan. Bij 2021-1 vraag 22 werd na een aanvulling ook “CRISPR-DNA” goedgerekend.
Uitgewerkt voorbeeld
Vermeerdering van een DNA-faag (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 18)
Een faag spuit zijn DNA in een bacterie. Welke enzymen van de bacterie zijn nodig voor nieuwe fagen?
- Het faag-DNA moet worden gekopieerd → DNA-polymerase.
- De faaggenen moeten tot eiwitten worden → eerst transcriptie → RNA-polymerase.
- Daarna translatie aan de ribosomen van de bacterie → nieuwe eiwitmantels.
Valkuilen
- Virussen eigen ribosomen of een eigen stofwisseling toeschrijven.
- Denken dat een virus elke cel kan infecteren: het heeft de passende receptor nodig.
- Bacteriën een kern of mitochondriën geven.
Test jezelf
Waarom helpen antibiotica niet tegen virussen?
Antibiotica grijpen aan op bacteriële structuren (celwand, bacteriële ribosomen); virussen hebben die niet.
Noem een aanwijzing voor de endosymbiosetheorie.
Mitochondriën hebben eigen cirkelvormig DNA, eigen ribosomen en een dubbel membraan.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 4 van de 8 examenjaren — 50%.
Examen Vraag Antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 7 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 34 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 36 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 18 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 20 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 22 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 4 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 35 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
- (geen)