Prioriteit: 🟠 Midden

In 4 van de 8 examenjaren: de vermeerdering van een virus in de gastheercel (welke enzymen en organellen), hechting aan een receptor, en de bouw van een bacterie (plasmide, CRISPR) (2p).

Wat moet je kunnen?

  • De kenmerken van bacteriën en virussen noemen en vergelijken met eukaryote cellen.
  • De vermeerdering van een DNA- of RNA-virus beschrijven: wat levert het virus, wat de gastheercel?
  • Uitleggen waarom een virus alleen cellen met een passende receptor infecteert.

De kern

BacterieVirus
cel?ja, prokaryootnee
erfelijk materiaalcirkelvormig chromosoom + plasmidenDNA of RNA
omhullingcelmembraan + celwandeiwitmantel, soms envelop uit gastheermembraan
ribosomenja (eigen)nee: gebruikt die van de gastheer
vermeerderingdelingalleen in een gastheercel
  • Hechting: een virus bindt aan een specifieke receptor op de gastheercel; cellen zonder die receptor worden niet geïnfecteerd.
  • Een DNA-faag gebruikt het DNA-polymerase én het RNA-polymerase van de bacterie.
  • Een RNA-virus brengt vaak een eigen RNA-polymerase mee of codeert ervoor.
  • Positief-sense RNA (+) heeft de coderende volgorde en kan direct als mRNA dienen; negatief-sense RNA (–) is daaraan complementair en moet eerst worden overgeschreven. Nieuw (+)RNA wordt gemaakt met (–)RNA als matrijs, en omgekeerd.
  • Bacteriën verdedigen zich met restrictie-enzymen en het CRISPR-Cas-systeem, dat stukjes faag-DNA opslaat en herkent.
  • Endosymbiose: mitochondriën en chloroplasten hebben eigen DNA, eigen ribosomen en een dubbel membraan, passend bij een oorsprong als bacterie.

Zo wordt het gevraagd

  • Welk type polymerase van de bacterie wordt gebruikt voor de vermeerdering van deze fagen? (2021-1 vraag 18: DNA- en RNA-polymerase).
  • Uitspraken beoordelen over de vermeerdering van een RNA-virus (2023-2 vraag 7, 2022-3 vraag 36).
  • Onderdelen benoemen bij conjugatie van bacteriën (2021-1 vraag 22).

Zo formuleer je het antwoord. Zeg steeds wie wat levert: het virus levert het erfelijk materiaal (en soms een polymerase), de gastheer de ribosomen, nucleotiden, aminozuren en ATP.

Zo scoor je de punten. Bij juist/onjuist-vragen over vermeerdering: translatie vindt plaats aan ribosomen van de gastheer, niet in het golgi-systeem; de envelop komt van het gastheermembraan. Bij 2021-1 vraag 22 werd na een aanvulling ook “CRISPR-DNA” goedgerekend.

Uitgewerkt voorbeeld

Vermeerdering van een DNA-faag (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 18)

Een faag spuit zijn DNA in een bacterie. Welke enzymen van de bacterie zijn nodig voor nieuwe fagen?

  1. Het faag-DNA moet worden gekopieerd → DNA-polymerase.
  2. De faaggenen moeten tot eiwitten worden → eerst transcriptie → RNA-polymerase.
  3. Daarna translatie aan de ribosomen van de bacterie → nieuwe eiwitmantels.

Valkuilen

  • Virussen eigen ribosomen of een eigen stofwisseling toeschrijven.
  • Denken dat een virus elke cel kan infecteren: het heeft de passende receptor nodig.
  • Bacteriën een kern of mitochondriën geven.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

  • (geen)

Onderwerpen die dit ondersteunt