Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 examenjaren, vaak meerdere vragen per tijdvak in een context over gentherapie, transgene planten of muggen (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Transgeen en cisgeen onderscheiden en toelichten.
  • De onderdelen van een genconstruct en een vector (plasmide, virus) beschrijven, en de functie van een markergen.
  • Uitleggen waarom een modificatie wel of niet erfelijk is (geslachtscel tegenover lichaamscel).
  • Risico’s en grenzen beredeneren: inbouw op een willekeurige plaats, verspreiding via stuifmeel, cellen die vervangen worden.
  • Kruisingen met een transgen uitwerken (transgene ouder is vaak heterozygoot).

De kern

BegripBetekenis
transgeenbevat een gen van een andere soort
cisgeenbevat een gen van dezelfde soort of een soort waarmee gekruist kan worden
recombinant DNADNA dat is samengesteld uit stukken van verschillende herkomst
genconstructgen + promotor (eventueel van het doelorganisme) + vaak een markergen
vectordrager die het construct de cel in brengt: plasmide of virus
knock-outgen uitgeschakeld
gentherapiegezond gen inbrengen in cellen van een patiënt
gene driveconstruct dat zichzelf ook naar het andere chromosoom kopieert, zodat bijna alle nakomelingen het krijgen
  • Markergen: bijvoorbeeld een antibioticumresistentiegen (alleen gemodificeerde cellen overleven op een voedingsbodem met antibioticum) of het GFP-gen (gemodificeerde organismen lichten groen op).
  • Erfelijk of niet: verandering in geslachtscellen of een vroeg embryo gaat naar het nageslacht; verandering in somatische cellen (gentherapie in longepitheel of spier) niet.
  • Somatische gentherapie werkt tijdelijk: nieuwe cellen die oude vervangen, hebben het gen niet.
  • Inbouw op een willekeurige plaats (bijvoorbeeld via een virus) kan een ander gen verstoren.
  • Bacteriën kunnen niet splicen: voor productie in bacteriën gebruik je cDNA zonder introns.
  • Chloroplast-DNA erft bij veel planten alleen via de eicel, dus een construct daarin verspreidt zich niet via stuifmeel.

Zo wordt het gevraagd

  • Is de gemodificeerde bacterie cisgeen of transgeen? Licht toe (2026-1 vraag 14, 1p).
  • Verklaar waarom de onderzoekers een GFP-gen in het construct hebben ingebouwd (2022-2 vraag 36).
  • Verklaar waardoor deze vorm van gentherapie niet leidt tot genezing (2019-2 vraag 25).
  • Beredeneer dat een construct in het kern-DNA zich massaal kan verspreiden, en dat de kans bij chloroplast-DNA klein is (2019-2 vraag 15).
  • Leg uit hoe het komt dat er in de F1 een groep slechte groeiers is (2022-3 vraag 20).
  • Uitspraken over een gene drive, een minicircle-plasmide of een virale vector beoordelen (2022-2 vraag 38, 2024-2 vraag 26, 2021-2 vraag 4).

Zo formuleer je het antwoord. Noem bij cisgeen/transgeen waar het gen vandaan komt (zelfde of andere soort). Leg bij erfelijkheid uit in welke cellen het gen zit. Bij een markergen: daardoor kun je zien of selecteren welke cellen/organismen succesvol gemodificeerd zijn.

Zo scoor je de punten. Bij 2026-1 vraag 14 telt alleen transgeen met de toelichting dat de genen van een andere soort komen. Bij 2022-3 vraag 20 1p voor de transgene ouders zijn heterozygoot / hebben het gen op één chromosoom en 1p voor slechte groeiers hebben het transgen niet geërfd. Bij 2021-1 vraag 4 telt de expressie van een ander gen kan verstoord worden; het antwoord dat het transgen niet tot expressie komt, levert geen punt op.

Uitgewerkt voorbeeld

Kruising met een transgene plant (examenstijl, vergelijk 2022-3 vraag 20)

Twee transgene planten die het transgen T op één chromosoom hebben, worden gekruist. Welk deel van de nakomelingen mist het transgen?

  1. Beide ouders zijn heterozygoot: T en – (geen transgen).
  2. Kruising geeft .
  3. Een kwart (de ---planten) heeft het transgen niet en groeit slecht als het transgen nodig is voor de groei.

Gentherapie zonder genezing (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 25)

Patiënten met een erfelijke longziekte inhaleren een virus met een gezond gen. Waarom geneest de ziekte niet?

  1. Het gen komt alleen in epitheelcellen van de luchtwegen, niet in stamcellen of geslachtscellen.
  2. Die cellen worden na een tijd vervangen door nieuwe cellen zonder het gezonde gen.
  3. De behandeling moet daarom steeds herhaald worden, en het gen gaat niet naar het nageslacht.

Valkuilen

  • Cisgeen en transgeen verwisselen, of de toelichting (herkomst van het gen) weglaten.
  • Denken dat gentherapie in lichaamscellen erfelijk is.
  • Vergeten dat een transgene ouder vaak heterozygoot is.
  • Een markergen verwarren met het gewenste gen: de marker dient alleen om geslaagde modificatie te herkennen.
  • Een eukaryoot gen met introns laten tot expressie komen in een bacterie.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)