Prioriteit: 🔴 Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, vaak meerdere vragen per tijdvak in een context over gentherapie, transgene planten of muggen (1–3p).
Wat moet je kunnen?
- Transgeen en cisgeen onderscheiden en toelichten.
- De onderdelen van een genconstruct en een vector (plasmide, virus) beschrijven, en de functie van een markergen.
- Uitleggen waarom een modificatie wel of niet erfelijk is (geslachtscel tegenover lichaamscel).
- Risico’s en grenzen beredeneren: inbouw op een willekeurige plaats, verspreiding via stuifmeel, cellen die vervangen worden.
- Kruisingen met een transgen uitwerken (transgene ouder is vaak heterozygoot).
De kern
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| transgeen | bevat een gen van een andere soort |
| cisgeen | bevat een gen van dezelfde soort of een soort waarmee gekruist kan worden |
| recombinant DNA | DNA dat is samengesteld uit stukken van verschillende herkomst |
| genconstruct | gen + promotor (eventueel van het doelorganisme) + vaak een markergen |
| vector | drager die het construct de cel in brengt: plasmide of virus |
| knock-out | gen uitgeschakeld |
| gentherapie | gezond gen inbrengen in cellen van een patiënt |
| gene drive | construct dat zichzelf ook naar het andere chromosoom kopieert, zodat bijna alle nakomelingen het krijgen |
- Markergen: bijvoorbeeld een antibioticumresistentiegen (alleen gemodificeerde cellen overleven op een voedingsbodem met antibioticum) of het GFP-gen (gemodificeerde organismen lichten groen op).
- Erfelijk of niet: verandering in geslachtscellen of een vroeg embryo gaat naar het nageslacht; verandering in somatische cellen (gentherapie in longepitheel of spier) niet.
- Somatische gentherapie werkt tijdelijk: nieuwe cellen die oude vervangen, hebben het gen niet.
- Inbouw op een willekeurige plaats (bijvoorbeeld via een virus) kan een ander gen verstoren.
- Bacteriën kunnen niet splicen: voor productie in bacteriën gebruik je cDNA zonder introns.
- Chloroplast-DNA erft bij veel planten alleen via de eicel, dus een construct daarin verspreidt zich niet via stuifmeel.
Zo wordt het gevraagd
- Is de gemodificeerde bacterie cisgeen of transgeen? Licht toe (2026-1 vraag 14, 1p).
- Verklaar waarom de onderzoekers een GFP-gen in het construct hebben ingebouwd (2022-2 vraag 36).
- Verklaar waardoor deze vorm van gentherapie niet leidt tot genezing (2019-2 vraag 25).
- Beredeneer dat een construct in het kern-DNA zich massaal kan verspreiden, en dat de kans bij chloroplast-DNA klein is (2019-2 vraag 15).
- Leg uit hoe het komt dat er in de F1 een groep slechte groeiers is (2022-3 vraag 20).
- Uitspraken over een gene drive, een minicircle-plasmide of een virale vector beoordelen (2022-2 vraag 38, 2024-2 vraag 26, 2021-2 vraag 4).
Zo formuleer je het antwoord. Noem bij cisgeen/transgeen waar het gen vandaan komt (zelfde of andere soort). Leg bij erfelijkheid uit in welke cellen het gen zit. Bij een markergen: daardoor kun je zien of selecteren welke cellen/organismen succesvol gemodificeerd zijn.
Zo scoor je de punten. Bij 2026-1 vraag 14 telt alleen transgeen met de toelichting dat de genen van een andere soort komen. Bij 2022-3 vraag 20 1p voor de transgene ouders zijn heterozygoot / hebben het gen op één chromosoom en 1p voor slechte groeiers hebben het transgen niet geërfd. Bij 2021-1 vraag 4 telt de expressie van een ander gen kan verstoord worden; het antwoord dat het transgen niet tot expressie komt, levert geen punt op.
Uitgewerkt voorbeeld
Kruising met een transgene plant (examenstijl, vergelijk 2022-3 vraag 20)
Twee transgene planten die het transgen T op één chromosoom hebben, worden gekruist. Welk deel van de nakomelingen mist het transgen?
- Beide ouders zijn heterozygoot: T en – (geen transgen).
- Kruising geeft .
- Een kwart (de
---planten) heeft het transgen niet en groeit slecht als het transgen nodig is voor de groei.
Gentherapie zonder genezing (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 25)
Patiënten met een erfelijke longziekte inhaleren een virus met een gezond gen. Waarom geneest de ziekte niet?
- Het gen komt alleen in epitheelcellen van de luchtwegen, niet in stamcellen of geslachtscellen.
- Die cellen worden na een tijd vervangen door nieuwe cellen zonder het gezonde gen.
- De behandeling moet daarom steeds herhaald worden, en het gen gaat niet naar het nageslacht.
Valkuilen
- Cisgeen en transgeen verwisselen, of de toelichting (herkomst van het gen) weglaten.
- Denken dat gentherapie in lichaamscellen erfelijk is.
- Vergeten dat een transgene ouder vaak heterozygoot is.
- Een markergen verwarren met het gewenste gen: de marker dient alleen om geslaagde modificatie te herkennen.
- Een eukaryoot gen met introns laten tot expressie komen in een bacterie.
Test jezelf
Een aardappelplant krijgt een resistentiegen uit een wilde aardappelsoort waarmee hij kruisbaar is. Cisgeen of transgeen?
Cisgeen: het gen komt uit een soort waarmee gekruist kan worden.
Waarom bouwt men een gen voor groene fluorescentie mee in een construct?
Als marker: je ziet direct welke organismen het construct hebben opgenomen.
Waarom kunnen muizen die homozygoot zijn voor een knock-out die onvruchtbaarheid geeft, niet gebruikt worden om de lijn verder te kweken?
Ze zijn onvruchtbaar en krijgen geen nakomelingen; kweken gaat via heterozygote dieren.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 2, vraag 36–39: gene drive bij muggen (1p + 1p + 2p + 1p) · antwoord 36, 39
- 2019 tijdvak 2, vraag 15: kern-DNA of chloroplast-DNA (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 3, vraag 20: transgene katoenplanten kruisen (2p) · antwoord
- 2024 tijdvak 2, vraag 24 en 26: gentherapie met LPL en een minicircle (2p + 2p) · antwoord 24, 26
- 2021 tijdvak 3, vraag 34: risico van een gemodificeerde darmbacterie (3p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 14 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 13 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 20 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 8 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 10 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 11 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 14 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 33 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 36 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 37 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 38 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 39 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 20 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 21 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 39 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 4 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 23 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 4 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 34 · 3 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 35 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 25 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 12 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 15 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 25 · 1 punt antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 32
- 2026 tijdvak 1: vraag 14
- 2025 tijdvak 2: vraag 20
- 2025 tijdvak 1: vraag 13
- 2024 tijdvak 2: vraag 24, 26
- 2023 tijdvak 2: vraag 33
- 2023 tijdvak 1: vraag 8, 10, 11, 14
- 2022 tijdvak 3: vraag 20, 21, 39
- 2022 tijdvak 2: vraag 36, 37, 38, 39
- 2021 tijdvak 3: vraag 34, 35
- 2021 tijdvak 2: vraag 4
- 2021 tijdvak 1: vraag 4, 23
- 2019 tijdvak 2: vraag 12, 15, 25
- 2019 tijdvak 1: vraag 25
Ondersteunende onderwerpen
- DNA-technieken (PCR, sequencen, restrictie-enzymen)
- Genexpressie bij eukaryoten
- Monohybride kruisingen
- Mutaties
- Prokaryoten en virussen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)