Prioriteit: 🟠 Midden

In 5 van de 8 examenjaren: dominant of recessief aantonen met een combinatie van ouders en kind, X-chromosomaal uitsluiten, en kansen voor een volgend kind (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Met een combinatie van ouders en kind aantonen of een allel dominant of recessief is.
  • Bepalen of een gen autosomaal of X-chromosomaal overerft.
  • Genotypen afleiden en kansen berekenen.

De kern

Je ziet in de stamboomConclusie
twee niet-aangedane ouders, aangedaan kindallel is recessief (ouders zijn drager)
twee aangedane ouders, niet-aangedaan kindallel is dominant (ouders zijn heterozygoot)
aangedane vrouw, niet-aangedane zoonniet X-chromosomaal recessief
niet-aangedane vader, aangedane dochterniet X-chromosomaal recessief
aangedane vader, niet-aangedane dochterniet X-chromosomaal dominant
  • Werkwijze: 1) dominant of recessief, 2) autosomaal of X-chromosomaal, 3) genotypen invullen, 4) kans berekenen.
  • Is een aandoening zeldzaam, dan zijn aangetrouwde partners vrijwel nooit drager; dat is een argument voor dominant als hun kinderen toch aangedaan zijn.
  • Ligt het gen op een autosoom (bijvoorbeeld chromosoom 14), dan is het autosomaal.

Zo wordt het gevraagd

  • Geef een combinatie van ouders en nakomeling waaruit blijkt dat het allel dominant is (2026-2 vraag 1).
  • Beredeneer dat de mutatie autosomaal en zeer waarschijnlijk dominant overerft (2025-1 vraag 24).
  • Beschrijf hoe de premutatie van een grootvader stapsgewijs tot een volledige mutatie bij een kleinkind leidde (2018-2 vraag 21, 3p).

Zo formuleer je het antwoord. Noem de nummers van ouders en kind en de redenering: ouders 2 en 14 hebben het fenotype, kind 19 niet → beide ouders heterozygoot → het allel is dominant.

Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 24 1p voor autosomaal, want het ligt op chromosoom 14 en 1p voor dominant, anders zouden alle aangetrouwde, niet-aangedane partners drager moeten zijn. Bij 2018-2 vraag 21 1p per stap van de route (grootvader → dochter → toename bij doorgeven → kleinkind).

Uitgewerkt voorbeeld

Dominant aantonen (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 1)

In een stamboom hebben ouders 5 en 6 allebei het fenotype; hun kind 9 niet. Wat bewijst dit?

  1. Kind 9 heeft het fenotype niet, dus heeft het twee allelen zonder het fenotype gekregen.
  2. Beide ouders hebben zo’n allel én hebben het fenotype → ze zijn heterozygoot.
  3. In heterozygoten komt het fenotype tot uiting → het allel is dominant.

Valkuilen

  • Uit één aangedane ouder met een aangedaan kind al een conclusie trekken.
  • Dominant verwarren met “komt vaak voor”.
  • X-chromosomaal uitsluiten zonder te letten op het geslacht van ouder en kind.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)