Prioriteit: 🟠 Midden
In 5 van de 8 examenjaren: dominant of recessief aantonen met een combinatie van ouders en kind, X-chromosomaal uitsluiten, en kansen voor een volgend kind (1–3p).
Wat moet je kunnen?
- Met een combinatie van ouders en kind aantonen of een allel dominant of recessief is.
- Bepalen of een gen autosomaal of X-chromosomaal overerft.
- Genotypen afleiden en kansen berekenen.
De kern
| Je ziet in de stamboom | Conclusie |
|---|---|
| twee niet-aangedane ouders, aangedaan kind | allel is recessief (ouders zijn drager) |
| twee aangedane ouders, niet-aangedaan kind | allel is dominant (ouders zijn heterozygoot) |
| aangedane vrouw, niet-aangedane zoon | niet X-chromosomaal recessief |
| niet-aangedane vader, aangedane dochter | niet X-chromosomaal recessief |
| aangedane vader, niet-aangedane dochter | niet X-chromosomaal dominant |
- Werkwijze: 1) dominant of recessief, 2) autosomaal of X-chromosomaal, 3) genotypen invullen, 4) kans berekenen.
- Is een aandoening zeldzaam, dan zijn aangetrouwde partners vrijwel nooit drager; dat is een argument voor dominant als hun kinderen toch aangedaan zijn.
- Ligt het gen op een autosoom (bijvoorbeeld chromosoom 14), dan is het autosomaal.
Zo wordt het gevraagd
- Geef een combinatie van ouders en nakomeling waaruit blijkt dat het allel dominant is (2026-2 vraag 1).
- Beredeneer dat de mutatie autosomaal en zeer waarschijnlijk dominant overerft (2025-1 vraag 24).
- Beschrijf hoe de premutatie van een grootvader stapsgewijs tot een volledige mutatie bij een kleinkind leidde (2018-2 vraag 21, 3p).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de nummers van ouders en kind en de redenering: ouders 2 en 14 hebben het fenotype, kind 19 niet → beide ouders heterozygoot → het allel is dominant.
Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 24 1p voor autosomaal, want het ligt op chromosoom 14 en 1p voor dominant, anders zouden alle aangetrouwde, niet-aangedane partners drager moeten zijn. Bij 2018-2 vraag 21 1p per stap van de route (grootvader → dochter → toename bij doorgeven → kleinkind).
Uitgewerkt voorbeeld
Dominant aantonen (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 1)
In een stamboom hebben ouders 5 en 6 allebei het fenotype; hun kind 9 niet. Wat bewijst dit?
- Kind 9 heeft het fenotype niet, dus heeft het twee allelen zonder het fenotype gekregen.
- Beide ouders hebben zo’n allel én hebben het fenotype → ze zijn heterozygoot.
- In heterozygoten komt het fenotype tot uiting → het allel is dominant.
Valkuilen
- Uit één aangedane ouder met een aangedaan kind al een conclusie trekken.
- Dominant verwarren met “komt vaak voor”.
- X-chromosomaal uitsluiten zonder te letten op het geslacht van ouder en kind.
Test jezelf
Twee gezonde ouders krijgen een kind met de aandoening. Wat weet je?
Het allel is recessief en beide ouders zijn drager.
Een vrouw met een recessieve aandoening heeft een gezonde zoon. Wat sluit dit uit?
X-chromosomaal recessieve overerving: dan zou elke zoon van haar de aandoening hebben.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 5 van de 8 examenjaren — 62,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 1 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 2 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 24 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 32 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 34 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 34 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 21 · 3 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 22 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)