Prioriteit: 🟠 Midden

In 4 van de 8 examenjaren, meestal met een stamboom: X-chromosomale ligging uitsluiten of aantonen, kansen voor zonen en dochters, en X-inactivatie bij draagsters (2–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Uitleggen van wie een zoon en een dochter hun X-chromosoom krijgen.
  • Met een stamboom X-chromosomale overerving aantonen of uitsluiten.
  • Kansen berekenen voor kinderen van een draagster.
  • Uitleggen waarom draagsters door X-inactivatie in ernst kunnen verschillen.

De kern

  • Een zoon krijgt zijn X van zijn moeder (en Y van zijn vader); een vader geeft zijn X aan al zijn dochters.
  • X-chromosomaal recessief: mannen zijn ziek; vrouwen zijn ziek als , drager als .
  • Uitsluiten: een zieke vrouw (recessief) met een gezonde zoon, of een gezonde vader met een zieke dochter, past niet bij X-chromosomaal recessief.
  • Draagster × gezonde man: zonen 50% ziek, dochters 50% draagster (0% ziek).
  • X-inactivatie: per cel wordt toevallig één X uitgeschakeld; daardoor maken draagsters in een wisselend deel van hun cellen het werkende eiwit.
  • ZW-systeem (vogels, vlinders): vrouwtjes ZW, mannetjes ZZ; de regels zijn dan omgekeerd.
  • Hardy-Weinberg bij X-chromosomaal: mannen met het fenotype = , vrouwen = .

Zo wordt het gevraagd

  • Noteer de persoon die uitsluit dat oma homozygoot is, en licht toe (2024-1 vraag 32).
  • Hoeveel procent van de vrouwen en van de mannen heeft de aandoening? (2024-1 vraag 35: 4% en 20%).
  • Leg uit dat de ernst bij vrouwen met één gemuteerd X-chromosoom kan variëren (2018-2 vraag 19).
  • Maak een kruisingstabel voor Z-gebonden overerving bij kippen (2023-1 vraag 13).

Zo formuleer je het antwoord. Redeneer met wie welk chromosoom doorgeeft: de zoon kreeg zijn X van zijn moeder; als zij homozygoot was, had hij het allel zeker gehad.

Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 32 1p voor de juiste letter en 1p voor de toelichting; na een aanvulling leverde ook een andere letter met juiste toelichting 1p op. Bij 2018-2 vraag 19 1p voor toeval bepaalt welke X per cel inactief is en 1p voor dus hoeveel cellen het eiwit maken.

Uitgewerkt voorbeeld

Draagster en gezonde man (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)

Een draagster () krijgt kinderen met een gezonde man (). Hoe groot is de kans op een zieke zoon, en op een zieke dochter?

  1. Gameten moeder: of (50/50). Vader: (naar dochters) of (naar zonen).
  2. Zonen: of → kans op een zieke zoon (gegeven dat het een zoon is) = 50%.
  3. Dochters krijgen altijd van vader → 0% ziek, 50% draagster.

Valkuilen

  • Een zoon zijn X van zijn vader laten krijgen.
  • Voor mannen gebruiken in plaats van .
  • Bij vogels het XY-systeem toepassen.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt