Prioriteit: 🔴 Hoog
In 6 van de 8 examenjaren: kansen uit een kruising (1/4, 2/3), dominant of recessief afleiden, het overervingstype herkennen en kruisingen met een transgen of bij polyploïdie (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Een kruisingsschema maken en de verhoudingen van genotypen en fenotypen bepalen.
- Uit gegevens afleiden of een allel dominant, recessief, intermediair of co-dominant is.
- Voorwaardelijke kansen berekenen (kans op dragerschap bij een gezond kind).
- Rekenen met aantallen: hoeveel nakomelingen nodig zijn voor een bepaald aantal homozygoten.
De kern
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| homozygoot | twee gelijke allelen (AA of aa) |
| heterozygoot | twee verschillende allelen (Aa) |
| dominant | komt tot uiting in de heterozygoot |
| recessief | komt alleen tot uiting als homozygoot (aa) |
| onvolledig dominant (intermediair) | heterozygoot heeft een tussenvorm |
| co-dominant | beide allelen komen volledig tot expressie (bijvoorbeeld bloedgroep AB) |
| drager | heterozygoot voor een recessieve aandoening, zelf gezond |
Standaardkruisingen
| Kruising | Genotypen | Fenotypen (A dominant) |
|---|---|---|
| AA × aa | alle Aa | alle A-fenotype |
| Aa × Aa | AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1 | 3 : 1 |
| Aa × aa (testkruising) | Aa : aa = 1 : 1 | 1 : 1 |
- Komt een eigenschap tot uiting in heterozygoten, dan is ze dominant.
- Gezond kind van twee dragers: de kans op aa valt weg, dus van de overgebleven 3 delen zijn er 2 Aa → kans op drager .
- Transgene ouders hebben het transgen vaak op één chromosoom: ze gedragen zich als heterozygoot.
- Tetraploïd (4 chromosomen per type): een plant RRrr maakt gameten RR : Rr : rr = 1 : 4 : 1.
- Een mutatie met functieverlies is vaak recessief (één goed allel is genoeg); een mutatie met functiewinst vaak dominant.
Zo wordt het gevraagd
- Leg uit hoe groot de kans is dat Tom drager is (2021-2 vraag 34: 2/3).
- Hoeveel nakomelingen werden naar verwachting geboren tot er 30 volledige knock-outs waren? (2025-2 vraag 19).
- Geef de genotypenverhouding van de geslachtscellen en de kans op een resistente nakomeling bij een tetraploïde aardappel (2021-1 vraag 27).
- Geef de twee kruisingstabellen voor de F1 en de F2 (2021-1 vraag 29).
- Het overervingstype van een gen herkennen uit een tabel met allelen (2026-1 vraag 5: co-dominant).
Zo formuleer je het antwoord. Schrijf eerst de genotypen van de ouders op, dan het kruisingsschema, dan de kans. Bij een voorwaardelijke kans: zeg welke uitkomst wegvalt (het kind is gezond, dus niet aa).
Zo scoor je de punten. Bij 2021-2 vraag 34 1p voor beide ouders heterozygoot en 1p voor kans 2/3. Bij 2021-1 vraag 27 1p voor RR : Rr : rr = 1 : 4 : 1 en 1p voor 1/36; met een verkeerde kans op rr maar een juiste vervolgberekening krijg je het tweede punt toch. Bij 2021-1 vraag 29 1p per juiste kruisingstabel mét aanduiding van het gevraagde deel.
Uitgewerkt voorbeeld
Kans op dragerschap (examenstijl, vergelijk 2021-2 vraag 34)
Een gezonde jongen heeft een zus met een recessieve aandoening; de ouders zijn gezond. Hoe groot is de kans dat hij drager is?
- De zus is aa, dus beide ouders zijn Aa.
- Aa × Aa geeft AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1.
- De jongen is gezond: aa valt af → kans op Aa .
Aantal nakomelingen (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 19)
Twee heterozygote muizen (Aa) worden gekruist. Hoeveel jongen zijn nodig om 30 homozygote aa-muizen te krijgen?
- Kans op aa .
- Aantal jongen .
- Controle: . ✓
Valkuilen
- Bij de kans op dragerschap van een gezond kind toch 1/2 of 1/4 nemen in plaats van 2/3.
- Fenotype- en genotypeverhouding door elkaar halen (3 : 1 tegenover 1 : 2 : 1).
- Co-dominantie en onvolledige dominantie verwarren.
- Vergeten dat een transgene ouder vaak heterozygoot is.
- Bij polyploïdie rekenen alsof de plant diploïd is.
Test jezelf
Een eigenschap komt tot uiting bij heterozygote nakomelingen van een kruising tussen tamme en wilde dieren. Is het allel voor die eigenschap dominant of recessief?
Dominant: het komt al tot uiting met één allel.
Wat is het verschil tussen onvolledige dominantie en co-dominantie?
Onvolledig: de heterozygoot heeft een tussenvorm. Co-dominant: beide allelen komen volledig tot uiting.
Twee tetraploïde planten RRrr worden gekruist. Hoe groot is de kans op een plant rrrr?
Gameten rr: ; kans op rrrr .
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2021 tijdvak 1, vraag 26, 27 en 29: tetraploïde aardappels (2p + 2p + 2p) · antwoord 26, 27, 29
- 2021 tijdvak 2, vraag 34: kans op dragerschap (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 2, vraag 19: aantal nakomelingen (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 3, vraag 20 en 26: transgen en domesticatie (2p + 1p) · antwoord 20, 26
- 2019 tijdvak 2, vraag 29: onvolledige dominantie (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 6 van de 8 examenjaren — 75%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 5 · 1 punt antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 1 vraag 32 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 19 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 1 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 38 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 12 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 20 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 26 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 26 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 27 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 29 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 2 vraag 34 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 29 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats