Prioriteit: đź”´ Hoog
In 7 van de 8 examenjaren: uitspraken toetsen aan een cladogram of stamboom (juist/onjuist), aangeven waar een eigenschap ontstond of verloren ging, en convergent of divergent met toelichting (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Uit een cladogram aflezen welke soorten het nauwst verwant zijn en waar hun meest recente gemeenschappelijke voorouder ligt.
- Aangeven op welke tak een eigenschap is ontstaan of verloren gegaan, met zo min mogelijk veranderingen.
- Homologie en analogie, divergente en convergente evolutie onderscheiden en toelichten.
- Uitleggen hoe DNA- of eiwitvergelijking de graad van verwantschap bepaalt.
De kern

| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| knooppunt (splitsing) | gemeenschappelijke voorouder van alle soorten rechts ervan |
| zustergroepen | twee takken uit hetzelfde knooppunt (A en B; D en E) |
| nauwst verwant | soorten met het meest recente gezamenlijke knooppunt |
| homoloog | eigenschap geërfd van een gemeenschappelijke voorouder (divergente evolutie) |
| analoog | vergelijkbare eigenschap die onafhankelijk is ontstaan (convergente evolutie) |
| dendrogram | boomdiagram dat overeenkomst weergeeft (bijvoorbeeld tussen monsters) |
- In het cladogram hierboven zijn C, D en E nauwer met elkaar verwant (knooppunt 3) dan met A of B (knooppunt 1).
- Kenmerk K is ontstaan op de tak naar knooppunt 3, dus C, D en E hebben K, A en B niet.
- Lees verwantschap af aan de knooppunten, niet aan hoe dicht de namen naast elkaar staan; takken mogen om een knooppunt draaien.
- Een levende soort is nooit de voorouder van een andere levende soort, en ook geen “tussenschakel”.
- Hoe minder verschillen in DNA- of aminozuurvolgorde, hoe nauwer verwant.
- Komt een eigenschap voor in takken die niet nauw verwant zijn, dan is ze waarschijnlijk meerdere keren ontstaan (convergentie).
Zo wordt het gevraagd
- Noteer in de stamboom een X waar de eigenschap verloren is gegaan en een N waar ze opnieuw is ontstaan (2026-2 vraag 4, uitwerkbijlage).
- Is het extra dichte verenkleed bij deze vogels een voorbeeld van convergente of divergente evolutie? Licht toe (2026-2 vraag 14).
- Leg uit dat een homologe oorsprong van deze eiwitten bij vissen van beide polen onwaarschijnlijk is (2021-3 vraag 16).
- Uitspraken over voorouders en verwantschap toetsen aan een cladogram (2024-2 vraag 2, 2018-2 vraag 7, 2022-2 vraag 16).
- Beschrijf hoe uit het dendrogram blijkt dat de behandeling succesvol was (2019-1 vraag 34).
Zo formuleer je het antwoord. Gebruik knooppunten: A en B delen een recentere gemeenschappelijke voorouder dan A en C. Toelichting bij convergentie: de eigenschap is bij niet-verwante soorten onafhankelijk van elkaar ontstaan, niet geërfd van een gemeenschappelijke voorouder.
Zo scoor je de punten. Bij 2026-2 vraag 14 levert alleen “het is geen divergentie” geen punt op; je moet uitleggen dat de eigenschap afzonderlijk is ontstaan. Bij 2026-2 vraag 4 1p voor de X op de juiste plaats en 1p voor één N op de juiste plaats. Bij 2021-3 vraag 16 1p voor bij homologie moet een gemeenschappelijke voorouder met de eigenschap hebben bestaan en 1p voor migratie tussen de polen door warm water is onwaarschijnlijk.
Uitgewerkt voorbeeld
Cladogram aflezen (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Gebruik het cladogram hierboven. Is soort C nauwer verwant aan B of aan D? Welke soorten hebben kenmerk K? Is soort A de voorouder van soort B?
- C en D delen knooppunt 3; C en B delen pas knooppunt 1, dat verder in het verleden ligt → C is nauwer verwant aan D.
- K ontstond op de tak naar knooppunt 3 → C, D en E hebben K.
- A en B zijn zustergroepen met een gemeenschappelijke voorouder bij knooppunt 2 → A is niet de voorouder van B.
Resistentie tegen hetzelfde onkruidmiddel komt voor bij soorten uit heel verschillende plantenfamilies. Is dit homologie of analogie?
- De soorten zijn niet nauw verwant; hun gemeenschappelijke voorouder had geen resistentie.
- De resistentie is dus bij elke soort onafhankelijk ontstaan.
- Dit is analogie, het resultaat van convergente evolutie.
Valkuilen
- Verwantschap aflezen aan de volgorde van de namen in plaats van aan de knooppunten.
- Een levende soort als voorouder van een andere aanwijzen.
- Bij convergentie alleen zeggen wat het niet is.
- Een eigenschap die in twee verre takken voorkomt automatisch homoloog noemen.
- Bij het plaatsen van een verandering meer veranderingen tekenen dan nodig.
Test jezelf
Twee soorten verschillen in 3 aminozuren van een eiwit, een derde soort verschilt er 12 van beide. Welke twee zijn het nauwst verwant?
De twee met 3 verschillen: hoe minder verschillen, hoe recenter de gemeenschappelijke voorouder.
Wat is het verschil tussen homologe en analoge organen?
Homoloog: zelfde oorsprong (gemeenschappelijke voorouder), eventueel andere functie. Analoog: zelfde functie, onafhankelijk ontstaan.
Waarom is een levende soort geen "tussenschakel" tussen twee andere levende soorten?
Alle levende soorten zijn eindpunten van takken; ze hebben gemeenschappelijke voorouders, maar stammen niet van elkaar af.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2026 tijdvak 2, vraag 4 en 14: verlies en herontstaan van een eigenschap, convergentie (2p + 1p) · antwoord 4, 14
- 2022 tijdvak 1, vraag 21 en 23: fylogenetische stamboom (2p + 1p) · antwoord 21, 23
- 2018 tijdvak 2, vraag 7–8: cladogram en tussenschakel (2p + 2p) · antwoord 7, 8
- 2021 tijdvak 3, vraag 16: homologie onwaarschijnlijk (2p) · antwoord
- 2023 tijdvak 1, vraag 31: convergente evolutie in een cladogram (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 4 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 14 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 2 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 31 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 21 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 23 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 16 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 18 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 16 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 34 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 7 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)