Prioriteit: đź”´ Hoog

In 7 van de 8 examenjaren: uitspraken toetsen aan een cladogram of stamboom (juist/onjuist), aangeven waar een eigenschap ontstond of verloren ging, en convergent of divergent met toelichting (1–2p).

Wat moet je kunnen?

  • Uit een cladogram aflezen welke soorten het nauwst verwant zijn en waar hun meest recente gemeenschappelijke voorouder ligt.
  • Aangeven op welke tak een eigenschap is ontstaan of verloren gegaan, met zo min mogelijk veranderingen.
  • Homologie en analogie, divergente en convergente evolutie onderscheiden en toelichten.
  • Uitleggen hoe DNA- of eiwitvergelijking de graad van verwantschap bepaalt.

De kern

BegripBetekenis
knooppunt (splitsing)gemeenschappelijke voorouder van alle soorten rechts ervan
zustergroepentwee takken uit hetzelfde knooppunt (A en B; D en E)
nauwst verwantsoorten met het meest recente gezamenlijke knooppunt
homoloogeigenschap geërfd van een gemeenschappelijke voorouder (divergente evolutie)
analoogvergelijkbare eigenschap die onafhankelijk is ontstaan (convergente evolutie)
dendrogramboomdiagram dat overeenkomst weergeeft (bijvoorbeeld tussen monsters)
  • In het cladogram hierboven zijn C, D en E nauwer met elkaar verwant (knooppunt 3) dan met A of B (knooppunt 1).
  • Kenmerk K is ontstaan op de tak naar knooppunt 3, dus C, D en E hebben K, A en B niet.
  • Lees verwantschap af aan de knooppunten, niet aan hoe dicht de namen naast elkaar staan; takken mogen om een knooppunt draaien.
  • Een levende soort is nooit de voorouder van een andere levende soort, en ook geen “tussenschakel”.
  • Hoe minder verschillen in DNA- of aminozuurvolgorde, hoe nauwer verwant.
  • Komt een eigenschap voor in takken die niet nauw verwant zijn, dan is ze waarschijnlijk meerdere keren ontstaan (convergentie).

Zo wordt het gevraagd

  • Noteer in de stamboom een X waar de eigenschap verloren is gegaan en een N waar ze opnieuw is ontstaan (2026-2 vraag 4, uitwerkbijlage).
  • Is het extra dichte verenkleed bij deze vogels een voorbeeld van convergente of divergente evolutie? Licht toe (2026-2 vraag 14).
  • Leg uit dat een homologe oorsprong van deze eiwitten bij vissen van beide polen onwaarschijnlijk is (2021-3 vraag 16).
  • Uitspraken over voorouders en verwantschap toetsen aan een cladogram (2024-2 vraag 2, 2018-2 vraag 7, 2022-2 vraag 16).
  • Beschrijf hoe uit het dendrogram blijkt dat de behandeling succesvol was (2019-1 vraag 34).

Zo formuleer je het antwoord. Gebruik knooppunten: A en B delen een recentere gemeenschappelijke voorouder dan A en C. Toelichting bij convergentie: de eigenschap is bij niet-verwante soorten onafhankelijk van elkaar ontstaan, niet geërfd van een gemeenschappelijke voorouder.

Zo scoor je de punten. Bij 2026-2 vraag 14 levert alleen “het is geen divergentie” geen punt op; je moet uitleggen dat de eigenschap afzonderlijk is ontstaan. Bij 2026-2 vraag 4 1p voor de X op de juiste plaats en 1p voor één N op de juiste plaats. Bij 2021-3 vraag 16 1p voor bij homologie moet een gemeenschappelijke voorouder met de eigenschap hebben bestaan en 1p voor migratie tussen de polen door warm water is onwaarschijnlijk.

Uitgewerkt voorbeeld

Cladogram aflezen (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)

Gebruik het cladogram hierboven. Is soort C nauwer verwant aan B of aan D? Welke soorten hebben kenmerk K? Is soort A de voorouder van soort B?

  1. C en D delen knooppunt 3; C en B delen pas knooppunt 1, dat verder in het verleden ligt → C is nauwer verwant aan D.
  2. K ontstond op de tak naar knooppunt 3 → C, D en E hebben K.
  3. A en B zijn zustergroepen met een gemeenschappelijke voorouder bij knooppunt 2 → A is niet de voorouder van B.

Convergent of divergent? (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 14 en 2022-3 vraag 18)

Resistentie tegen hetzelfde onkruidmiddel komt voor bij soorten uit heel verschillende plantenfamilies. Is dit homologie of analogie?

  1. De soorten zijn niet nauw verwant; hun gemeenschappelijke voorouder had geen resistentie.
  2. De resistentie is dus bij elke soort onafhankelijk ontstaan.
  3. Dit is analogie, het resultaat van convergente evolutie.

Valkuilen

  • Verwantschap aflezen aan de volgorde van de namen in plaats van aan de knooppunten.
  • Een levende soort als voorouder van een andere aanwijzen.
  • Bij convergentie alleen zeggen wat het niet is.
  • Een eigenschap die in twee verre takken voorkomt automatisch homoloog noemen.
  • Bij het plaatsen van een verandering meer veranderingen tekenen dan nodig.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)