Prioriteit: đź”´ Hoog

In 8 van de 8 examenjaren, vaak als “leg uit hoe … door evolutie is ontstaan” (2–3p) bij resistentie, een nieuwe leefomgeving of een geconserveerd gen.

Wat moet je kunnen?

  • Een evolutionair proces uitleggen in de vaste stappen variatie → selectiedruk → hogere fitness → doorgeven.
  • De selectiedruk in een concrete situatie benoemen.
  • Uitleggen waarom een stukje DNA in de evolutie gelijk blijft (geconserveerd).
  • Voor- en nadelen van een eigenschap in een bepaald milieu afwegen.

De kern

Het examenrecept (vaak 1p per stap):

  1. Variatie: er is erfelijke (genetische) variatie in de eigenschap, ontstaan door toevallige mutaties en recombinatie.
  2. Selectiedruk: in dit milieu hebben individuen met variant X een voordeel (overleven beter, vinden meer voedsel, minder predatie).
  3. Fitness: zij krijgen meer nakomelingen en geven het allel door; na generaties neemt de frequentie van het allel toe.
BegripBetekenis
fitnessrelatief voortplantingssucces: aantal vruchtbare nakomelingen
selectiedrukfactor in het milieu die bepaalt welke variant in het voordeel is
adaptatieerfelijke eigenschap die de fitness in een bepaald milieu vergroot
resistentieontstaat doordat individuen met (toevallig) een beschermend allel de bestrijding overleven
heterozygotenvoordeelheterozygoten hebben de hoogste fitness, beide allelen blijven bestaan
  • Geconserveerd DNA: mutaties in een essentieel gen verlagen de fitness en worden weggeselecteerd; daarom is de volgorde bij veel soorten gelijk.
  • Een eigenschap zonder nut kan juist een nadeel zijn: aanleg en onderhoud kosten energie (bijvoorbeeld ogen bij grotvissen).
  • Individuen passen zich niet aan omdat het nodig is: de mutatie was er al of ontstaat toevallig.

Zo wordt het gevraagd

  • Leg uit hoe de bacteriĂ«n konden evolueren … Benoem ook de selectiedruk (2026-1 vraag 16).
  • Leg uit hoe op Spitsbergen een ondersoort kon ontstaan die kleiner is (2024-1 vraag 11, 3p).
  • Leg uit hoe door evolutie is ontstaan dat kieming alleen plaatsvindt in aanwezigheid van strigolactonen (2023-2 vraag 15, 3p).
  • Leg uit hoe het opnemen van een sub-letale dosis de ontwikkeling van resistentie versnelt (2022-2 vraag 12).
  • Beredeneer waardoor dit deel van het gen in de loop van de evolutie hetzelfde is gebleven (2025-1 vraag 29).

Zo formuleer je het antwoord. Schrijf de drie stappen expliciet: “Er was genetische variatie in …; individuen met … hadden een voordeel doordat …; zij kregen meer nakomelingen (hogere fitness), waardoor het allel voor … vaker voorkwam.” Noem de selectiedruk bij naam als daarom gevraagd wordt.

Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 11 1p voor genetische variatie in grootte, 1p voor kleinere dieren hebben minder voedsel nodig / zijn eerder geslachtsrijp en 1p voor hogere fitness, meer nakomelingen. Bij 2026-1 vraag 16 1p voor variatie of mutaties en 1p voor afnemend xylose als selectiedruk. Bij 2022-3 vraag 7 telt ook een redenering vanuit de andere vorm (naar analogie). Een antwoord als “de dieren pasten zich aan” zonder variatie en voortplanting levert geen punten op.

Uitgewerkt voorbeeld

Resistentie tegen een bestrijdingsmiddel (examenstijl, vergelijk 2022-2 vraag 12)

Leg uit hoe een lage, niet-dodelijke dosis gif de ontwikkeling van resistentie versnelt.

  1. Variatie: in de populatie verschillen individuen erfelijk in hoe goed ze het gif verdragen.
  2. Selectie: bij een lage dosis overleven juist de individuen die het gif iets beter verdragen; gevoelige sterven.
  3. Fitness: de overlevers planten zich voort en geven hun allelen door; generatie na generatie wordt de populatie resistenter.

Geconserveerd gen (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 29)

Een deel van een gen is bij mens, aap, hond en muis identiek. Beredeneer waardoor.

  1. Het eiwit is essentieel (bijvoorbeeld voor het reageren op pijn).
  2. Een mutatie in dit deel geeft een slecht werkend eiwit → lagere overlevingskans of voortplantingssucces.
  3. Zulke mutaties worden weggeselecteerd: de volgorde blijft over generaties gelijk.

Valkuilen

  • Doelgericht formuleren: “de dieren werden kleiner om te overleven”. Selectie werkt op variatie die er al is.
  • De variatie of het doorgeven aan nakomelingen weglaten: beide zijn vaak een eigen scorepunt.
  • Overleven noemen zonder voortplanting: fitness gaat over nakomelingen.
  • Bij resistentie zeggen dat het gif de mutatie veroorzaakt.
  • Bij een vraag naar evolutie binnen één generatie (bijvoorbeeld wisselende symbionten) vergeten dat evolutie over erfelijke verandering over generaties gaat.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt