Prioriteit: đź”´ Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, vaak als “leg uit hoe … door evolutie is ontstaan” (2–3p) bij resistentie, een nieuwe leefomgeving of een geconserveerd gen.
Wat moet je kunnen?
- Een evolutionair proces uitleggen in de vaste stappen variatie → selectiedruk → hogere fitness → doorgeven.
- De selectiedruk in een concrete situatie benoemen.
- Uitleggen waarom een stukje DNA in de evolutie gelijk blijft (geconserveerd).
- Voor- en nadelen van een eigenschap in een bepaald milieu afwegen.
De kern
Het examenrecept (vaak 1p per stap):
- Variatie: er is erfelijke (genetische) variatie in de eigenschap, ontstaan door toevallige mutaties en recombinatie.
- Selectiedruk: in dit milieu hebben individuen met variant X een voordeel (overleven beter, vinden meer voedsel, minder predatie).
- Fitness: zij krijgen meer nakomelingen en geven het allel door; na generaties neemt de frequentie van het allel toe.
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| fitness | relatief voortplantingssucces: aantal vruchtbare nakomelingen |
| selectiedruk | factor in het milieu die bepaalt welke variant in het voordeel is |
| adaptatie | erfelijke eigenschap die de fitness in een bepaald milieu vergroot |
| resistentie | ontstaat doordat individuen met (toevallig) een beschermend allel de bestrijding overleven |
| heterozygotenvoordeel | heterozygoten hebben de hoogste fitness, beide allelen blijven bestaan |
- Geconserveerd DNA: mutaties in een essentieel gen verlagen de fitness en worden weggeselecteerd; daarom is de volgorde bij veel soorten gelijk.
- Een eigenschap zonder nut kan juist een nadeel zijn: aanleg en onderhoud kosten energie (bijvoorbeeld ogen bij grotvissen).
- Individuen passen zich niet aan omdat het nodig is: de mutatie was er al of ontstaat toevallig.
Zo wordt het gevraagd
- Leg uit hoe de bacteriën konden evolueren … Benoem ook de selectiedruk (2026-1 vraag 16).
- Leg uit hoe op Spitsbergen een ondersoort kon ontstaan die kleiner is (2024-1 vraag 11, 3p).
- Leg uit hoe door evolutie is ontstaan dat kieming alleen plaatsvindt in aanwezigheid van strigolactonen (2023-2 vraag 15, 3p).
- Leg uit hoe het opnemen van een sub-letale dosis de ontwikkeling van resistentie versnelt (2022-2 vraag 12).
- Beredeneer waardoor dit deel van het gen in de loop van de evolutie hetzelfde is gebleven (2025-1 vraag 29).
Zo formuleer je het antwoord. Schrijf de drie stappen expliciet: “Er was genetische variatie in …; individuen met … hadden een voordeel doordat …; zij kregen meer nakomelingen (hogere fitness), waardoor het allel voor … vaker voorkwam.” Noem de selectiedruk bij naam als daarom gevraagd wordt.
Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 11 1p voor genetische variatie in grootte, 1p voor kleinere dieren hebben minder voedsel nodig / zijn eerder geslachtsrijp en 1p voor hogere fitness, meer nakomelingen. Bij 2026-1 vraag 16 1p voor variatie of mutaties en 1p voor afnemend xylose als selectiedruk. Bij 2022-3 vraag 7 telt ook een redenering vanuit de andere vorm (naar analogie). Een antwoord als “de dieren pasten zich aan” zonder variatie en voortplanting levert geen punten op.
Uitgewerkt voorbeeld
Resistentie tegen een bestrijdingsmiddel (examenstijl, vergelijk 2022-2 vraag 12)
Leg uit hoe een lage, niet-dodelijke dosis gif de ontwikkeling van resistentie versnelt.
- Variatie: in de populatie verschillen individuen erfelijk in hoe goed ze het gif verdragen.
- Selectie: bij een lage dosis overleven juist de individuen die het gif iets beter verdragen; gevoelige sterven.
- Fitness: de overlevers planten zich voort en geven hun allelen door; generatie na generatie wordt de populatie resistenter.
Geconserveerd gen (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 29)
Een deel van een gen is bij mens, aap, hond en muis identiek. Beredeneer waardoor.
- Het eiwit is essentieel (bijvoorbeeld voor het reageren op pijn).
- Een mutatie in dit deel geeft een slecht werkend eiwit → lagere overlevingskans of voortplantingssucces.
- Zulke mutaties worden weggeselecteerd: de volgorde blijft over generaties gelijk.
Valkuilen
- Doelgericht formuleren: “de dieren werden kleiner om te overleven”. Selectie werkt op variatie die er al is.
- De variatie of het doorgeven aan nakomelingen weglaten: beide zijn vaak een eigen scorepunt.
- Overleven noemen zonder voortplanting: fitness gaat over nakomelingen.
- Bij resistentie zeggen dat het gif de mutatie veroorzaakt.
- Bij een vraag naar evolutie binnen één generatie (bijvoorbeeld wisselende symbionten) vergeten dat evolutie over erfelijke verandering over generaties gaat.
Test jezelf
Waarom zijn ogen voor een vis in een pikdonkere grot een nadeel?
Aanleg, gebruik en onderhoud van ogen kosten energie zonder voordeel; vissen zonder (grote) ogen houden energie over en hebben een hogere fitness.
Wat is fitness?
Het voortplantingssucces van een individu: het aantal (vruchtbare) nakomelingen ten opzichte van anderen.
Waarom blijft een allel dat in homozygote vorm ziekte geeft, toch vaak voorkomen in malariagebieden?
Heterozygoten zijn beter beschermd tegen malaria en hebben de hoogste fitness, waardoor het allel in de populatie blijft.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2024 tijdvak 1, vraag 11: ontstaan van een kleine ondersoort (3p) · antwoord
- 2023 tijdvak 2, vraag 15: kieming bij aanwezigheid van strigolactonen (3p) · antwoord
- 2026 tijdvak 1, vraag 16: bacteriën worden autotroof (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 2, vraag 12: resistentie bij vogelmijten (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 1, vraag 29: geconserveerd deel van een gen (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 16 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 29 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 11 · 3 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 36 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 15 · 3 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 17 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 25 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 12 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 19 · 3 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 7 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 13 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 21 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 22 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 9 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 17 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 31 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 14 · 1 punt antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 18 · 1 punt antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 19 · 3 punten antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 1: vraag 16
- 2025 tijdvak 1: vraag 29
- 2024 tijdvak 1: vraag 11, 36
- 2023 tijdvak 2: vraag 15
- 2022 tijdvak 3: vraag 7, 13
- 2022 tijdvak 2: vraag 12, 19
- 2022 tijdvak 1: vraag 17, 25
- 2021 tijdvak 3: vraag 9
- 2021 tijdvak 2: vraag 22
- 2021 tijdvak 1: vraag 21
- 2019 tijdvak 2: vraag 31
- 2019 tijdvak 1: vraag 17
- 2018 tijdvak 1: vraag 14, 18, 19