Prioriteit: đź”´ Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, meestal korte vragen (1–2p): welke anorganische stoffen een plant nodig heeft, welke elementen in welke stoffen zitten, en de rol van NADPH/ATP in opbouwreacties.
Wat moet je kunnen?
- Uitleggen dat assimilatie bouwstoffen, brandstoffen, reservestoffen en enzymen oplevert.
- Noemen welke anorganische stoffen een plant nodig heeft om een bepaalde organische stof te maken.
- Weten welke elementen in de belangrijkste stofgroepen zitten (N, P, S).
- Essentiële en niet-essentiële aminozuren onderscheiden.
- Uitleggen dat opbouwreacties energie en elektronen (ATP, NADPH) vragen.
De kern
| Stofgroep | Bouwstenen | Elementen | Voorbeelden en functie |
|---|---|---|---|
| koolhydraten | monosachariden (glucose) | C, H, O | zetmeel (reserve plant), glycogeen (reserve dier), cellulose (celwand) |
| vetten | glycerol + vetzuren | C, H, O | reservestof, isolatie |
| fosfolipiden | glycerol, vetzuren, fosfaatgroep | C, H, O, P | membranen |
| eiwitten | aminozuren | C, H, O, N, (S) | enzymen, structuur, transport |
| nucleĂŻnezuren | nucleotiden | C, H, O, N, P | DNA, RNA |
| ATP, NAD(P)H | C, H, O, N, P | energie- en elektronendragers |
- Stikstofassimilatie: planten maken aminozuren uit glucose (koolstofskelet) en nitraat of ammonium.
- Bouwstoffen voor een organische stof met C, H, O en N in een plant: CO2, H2O en nitraat/ammonium.
- Essentiële aminozuren kan het lichaam niet (voldoende) zelf maken: ze moeten uit het voedsel komen.
- Opbouwreacties zijn endotherm: ze gebruiken ATP, en reductiestappen gebruiken NADPH (bijvoorbeeld bij de vetzuursynthese).
- Chlorofyl bevat wel N en Mg, maar geen P.
Zo wordt het gevraagd
- Noteer de naam van het proces waarbij aminozuren uit glucose en anorganische stoffen worden gemaakt, en een anorganische stof die aan het medium moet worden toegevoegd (2026-1 vraag 17).
- Noteer drie anorganische verbindingen die de plant moet opnemen als bouwstoffen voor deze stof (2025-2 vraag 7).
- Bevat deze stof fosfor: NADH, RNA, chlorofyl? (2022-3 vraag 19).
- Verklaar waarom remming van de aanmaak van aminozuren de plant doodt (2022-3 vraag 16).
- Noteer twee typen polysachariden in dit plantaardige restproduct (2018-2 vraag 27).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de stof bij naam en koppel aan de elementen: voor een stof met N heeft de plant nitraat of ammonium nodig. Leg bij remming van aminozuursynthese de keten uit: geen aminozuren → geen eiwitten/enzymen → stofwisseling stopt.
Zo scoor je de punten. Bij 2026-1 vraag 17 1p voor (stikstof)assimilatie en 1p voor ammonium/ammoniak/nitraat. Bij 2025-2 vraag 7 moeten alle drie genoemd zijn (CO2, H2O en nitraat of ammonium); een foute lading wordt niet aangerekend. Bij 2018-2 vraag 27 tellen cellulose en zetmeel (of amylose/amylopectine), maar glycogeen, lignine of chitine niet: glycogeen is een dierlijke reservestof.
Uitgewerkt voorbeeld
Bouwstoffen voor een stikstofhoudende stof (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 7)
Een plant maakt een stof met de elementen C, H, O en N. Welke anorganische stoffen moet ze daarvoor minimaal hebben opgenomen?
- C en O: via fotosynthese uit CO2.
- H: uit H2O.
- N: uit nitraat of ammonium uit de bodem.
Onkruidbestrijder (examenstijl, vergelijk 2022-3 vraag 16)
Een middel remt een enzym dat nodig is voor de aanmaak van enkele aminozuren. Verklaar waarom de plant doodgaat.
- Zonder deze aminozuren kan de plant geen eiwitten maken.
- Enzymen zijn eiwitten: de stofwisseling valt stil.
- Mensen zijn minder gevoelig: zij maken deze aminozuren niet zelf en halen ze uit het voedsel.
Valkuilen
- Glucose of zetmeel als “anorganische stof” noemen.
- Glycogeen bij planten plaatsen: planten slaan zetmeel op.
- Vergeten dat eiwitten stikstof bevatten en dus nitraat of ammonium vragen.
- Denken dat chlorofyl fosfor bevat.
- Assimilatie en dissimilatie door elkaar halen: assimilatie bouwt op en kost energie.
Test jezelf
Waarom heeft een plant fosfaat nodig?
Voor DNA, RNA, ATP, NADPH en fosfolipiden in membranen.
Wat is een essentieel aminozuur?
Een aminozuur dat het organisme niet zelf (voldoende) kan maken en uit het voedsel moet halen.
Waarom heeft een baby met een stofwisselingsziekte die tyrosine niet zelf kan maken toch een normaal tyrosinegehalte?
Tyrosine komt via de (borst)voeding (of eerder via de placenta) binnen.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2026 tijdvak 1, vraag 17: stikstofassimilatie in bacteriën (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 2, vraag 7–8: bouwstoffen en stikstofassimilatie (1p + 2p) · antwoord 7, 8
- 2022 tijdvak 3, vraag 16 en 19: aminozuren en fosfor (1p + 2p) · antwoord 16, 19
- 2024 tijdvak 1, vraag 26–27: NADPH bij assimilatie (2p + 1p) · antwoord 26, 27
- 2021 tijdvak 2, vraag 28 en 30: PKU en essentiële aminozuren (2p + 2p) · antwoord 28, 30
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 17 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 7 · 1 punt antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 26 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 27 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 21 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 34 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 16 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 19 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 28 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 30 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 27 · 1 punt antwoord Toelichting per vindplaats