Prioriteit: 🟠 Midden
In 3 van de 8 onderzochte examenjaren, als uitleg (vaak met progressieve belasting of werkloosheidsuitkeringen).
Wat moet je kunnen?
- Uitleggen hoe uitkeringen en belastingen de conjunctuur automatisch dempen.
- Uitleggen waarom een progressief stelsel sterker stabiliseert dan een vlak stelsel.
- Het verschil met actief (discretionair) begrotingsbeleid noemen.
De kern
| Conjunctuur | Uitkeringen | Belastingontvangsten | Effect |
|---|---|---|---|
| laagconjunctuur | ↑ | ↓ | besteedbaar inkomen daalt minder → bestedingen gedempt |
| hoogconjunctuur | ↓ | ↑ | besteedbaar inkomen stijgt minder → oververhitting geremd |
- Progressief stelsel: bij stijgend inkomen stijgt de belasting sterker dan evenredig → sterkere demping (zie Belastingstelsel).
- Werkt zonder vertraging en zonder politiek besluit.
- Gevolg: het begrotingstekort stijgt vanzelf in een recessie (zie Begrotingssaldo en Stabiliteits- en groeipact).
Zo wordt het gevraagd
- “Leg uit dat bij progressieve inkomstenbelastingen de effectieve vraag … minder hard daalt dan bij proportionele belastingen” (2024-2 vraag 7).
- “Leg uit waarom bij de preventieve arm voor de beperking van overheidsuitgaven een uitzondering geldt voor werkloosheidsuitkeringen” (2022-3 vraag 11).
Uitgewerkt voorbeeld
Demping van een recessie
Het primaire inkomen daalt met €10 miljard. Het gemiddelde belastingtarief over dat inkomen is 40%, en €2 miljard extra aan werkloosheidsuitkeringen wordt uitgekeerd.
- Belasting daalt met miljard.
- Besteedbaar inkomen daalt dus met €4 miljard in plaats van €10 miljard.
- De bestedingen dalen minder: de recessie wordt gedempt.
Valkuilen
- Automatische stabilisatoren verwarren met actief stimuleringsbeleid.
- Vergeten dat het begrotingstekort erdoor oploopt in een recessie.
- Denken dat een vlaktaks helemaal niet stabiliseert (hij doet dat wel, maar minder dan een progressief stelsel).
Test jezelf
Waarom mogen werkloosheidsuitkeringen stijgen, ook als er een uitgavenplafond geldt?
Ze zijn een automatische stabilisator: beperken zou in een recessie procyclisch werken.
Wat gebeurt er met de belastingontvangsten in een hoogconjunctuur?
Ze stijgen (meer inkomen, bij progressie meer dan evenredig), wat de bestedingen afremt.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2024 tijdvak 2, vraag 7: progressieve belasting als stabilisator (2p)
- 2022 tijdvak 3, vraag 11: uitzondering voor werkloosheidsuitkeringen (2p)
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 37,5%.
- 2024 tijdvak 2: vraag 7
- 2022 tijdvak 3: vraag 11
- 2018 tijdvak 1: vraag 29(sec)
Ondersteunende onderwerpen
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)