Prioriteit: 🟠 Midden

In 4 van de 8 examenjaren, meestal korte vragen (1–2p): het begrip persistent, hoe een stof via de voedselketen in een dier terechtkomt, en waarom langdurige blootstelling gevaarlijker is.

Wat moet je kunnen?

  • Het begrip persistent uitleggen en toepassen.
  • Uitleggen hoe accumulatie in de voedselketen tot hoge concentraties bij toppredatoren leidt.
  • Uitleggen waarom een norm voor langdurige blootstelling strenger is.

De kern

  • Persistent: slecht afbreekbaar, blijft lang in milieu en organisme.
  • Accumulatie in een organisme: de stof wordt sneller opgenomen dan afgebroken of uitgescheiden → de concentratie stijgt met de tijd (en met de leeftijd).
  • Accumulatie in de voedselketen: een consument eet veel prooien met de stof → hoe hoger het trofisch niveau, hoe hoger de concentratie.
  • Microplastic wordt nauwelijks afgebroken en komt via filteraars en prooien in de voedselketen.
  • Biologisch afbreekbare materialen hopen niet op: een duurzaam alternatief.
  • Oudere examens gebruiken bij persistentie soms de halveringstijd van een stof; dat begrip staat niet meer apart in de syllabus 2027.

Zo wordt het gevraagd

  • Noteer de term voor zo’n slecht afbreekbare gifstof (2024-1 vraag 17: persistent).
  • Verklaar hoe een herbicide in de jonge koolmezen terecht kan komen (2024-1 vraag 18).
  • Geef een argument waarom de norm voor langdurige blootstelling strenger is (2022-2 vraag 11).
  • Verklaar waardoor watervogels die geen blauwalgen eten toch hoge concentraties gif hebben (2018-1 vraag 28).

Zo formuleer je het antwoord. Noem de route (via welke prooien) en het ophopen: de vogels eten vissen en schelpdieren waarin het gif zich al heeft opgehoopt.

Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 18 telt via de voedselketen of accumulatie, en ook via plantaardig nestmateriaal, maar niet via plantaardig voedsel. Bij 2022-3 vraag 17 levert alleen het herhalen van een gegeven geen punt op; leg uit dat de stof snel wordt afgebroken.

Uitgewerkt voorbeeld

Gif in vogels die het niet zelf eten (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 28)

Blauwalgen maken een persistent gif. Waarom hebben visetende vogels hoge concentraties, terwijl ze geen algen eten?

  1. Kleine waterdieren en schelpdieren eten de algen; het gif hoopt zich in hen op.
  2. Vissen eten veel van die dieren → nog hogere concentratie.
  3. De vogels eten veel vissen → de hoogste concentratie, via de voedselketen.

Valkuilen

  • Accumulatie verklaren met “de vogel eet het gif” zonder de voedselketen.
  • Persistent verwarren met giftig: het gaat om slecht afbreekbaar.
  • Vergeten dat langlevende dieren langer kunnen ophopen.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt