Prioriteit: 🟠 Midden
In 4 van de 8 examenjaren, meestal korte vragen (1–2p): het begrip persistent, hoe een stof via de voedselketen in een dier terechtkomt, en waarom langdurige blootstelling gevaarlijker is.
Wat moet je kunnen?
- Het begrip persistent uitleggen en toepassen.
- Uitleggen hoe accumulatie in de voedselketen tot hoge concentraties bij toppredatoren leidt.
- Uitleggen waarom een norm voor langdurige blootstelling strenger is.
De kern
- Persistent: slecht afbreekbaar, blijft lang in milieu en organisme.
- Accumulatie in een organisme: de stof wordt sneller opgenomen dan afgebroken of uitgescheiden → de concentratie stijgt met de tijd (en met de leeftijd).
- Accumulatie in de voedselketen: een consument eet veel prooien met de stof → hoe hoger het trofisch niveau, hoe hoger de concentratie.
- Microplastic wordt nauwelijks afgebroken en komt via filteraars en prooien in de voedselketen.
- Biologisch afbreekbare materialen hopen niet op: een duurzaam alternatief.
- Oudere examens gebruiken bij persistentie soms de halveringstijd van een stof; dat begrip staat niet meer apart in de syllabus 2027.
Zo wordt het gevraagd
- Noteer de term voor zo’n slecht afbreekbare gifstof (2024-1 vraag 17: persistent).
- Verklaar hoe een herbicide in de jonge koolmezen terecht kan komen (2024-1 vraag 18).
- Geef een argument waarom de norm voor langdurige blootstelling strenger is (2022-2 vraag 11).
- Verklaar waardoor watervogels die geen blauwalgen eten toch hoge concentraties gif hebben (2018-1 vraag 28).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de route (via welke prooien) en het ophopen: de vogels eten vissen en schelpdieren waarin het gif zich al heeft opgehoopt.
Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 18 telt via de voedselketen of accumulatie, en ook via plantaardig nestmateriaal, maar niet via plantaardig voedsel. Bij 2022-3 vraag 17 levert alleen het herhalen van een gegeven geen punt op; leg uit dat de stof snel wordt afgebroken.
Uitgewerkt voorbeeld
Gif in vogels die het niet zelf eten (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 28)
Blauwalgen maken een persistent gif. Waarom hebben visetende vogels hoge concentraties, terwijl ze geen algen eten?
- Kleine waterdieren en schelpdieren eten de algen; het gif hoopt zich in hen op.
- Vissen eten veel van die dieren → nog hogere concentratie.
- De vogels eten veel vissen → de hoogste concentratie, via de voedselketen.
Valkuilen
- Accumulatie verklaren met “de vogel eet het gif” zonder de voedselketen.
- Persistent verwarren met giftig: het gaat om slecht afbreekbaar.
- Vergeten dat langlevende dieren langer kunnen ophopen.
Test jezelf
Waarom hebben toppredatoren vaak de hoogste concentratie van een persistente stof?
Ze eten veel prooien die de stof al bevatten: de stof hoopt zich per trofisch niveau verder op.
Waarom is een strengere norm nodig voor dagelijkse blootstelling dan voor eenmalige?
Bij dagelijkse opname kan de stof zich ophopen als die langzaam wordt afgebroken of uitgescheiden.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 4 van de 8 examenjaren — 50%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 40 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 9 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 17 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 18 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 38 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 11 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 17 · 1 punt antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 28 · 1 punt antwoord Toelichting per vindplaats