Prioriteit: đź”´ Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, 2 tot 5 vragen per tijdvak: symbiosevorm benoemen (1–2p), trofisch niveau bepalen en doorredeneren in een voedselweb (2p).
Wat moet je kunnen?
- Een symbioserelatie benoemen op basis van voor- en nadeel voor beide partners.
- Het trofisch niveau van een organisme bepalen, ook als het in verschillende levensfasen iets anders eet.
- Doorredeneren in een voedselweb: wat gebeurt er met populatie Y als populatie X toeneemt?
- Een voedselweb tekenen met pijlen in de richting van de energiestroom.
De kern
| Relatie | Soort A | Soort B | Examenvoorbeeld |
|---|---|---|---|
| mutualisme | + | + | darmbacterie en mens; mycorrhiza en plant; knolletjesbacterie en klaver |
| commensalisme | + | 0 | mug en Plasmodium |
| parasitisme | + | – | ziekmakende bacterie en mens; vogelmijt en kip; Plasmodium en mens |
| predatie/vraat | + | – (gedood of aangevreten) | geen symbiose: geen langdurig samenleven |
Trofische niveaus: producent → consument 1e orde (herbivoor) → consument 2e orde → … ; reducenten breken dood materiaal af. Een organisme kan meerdere niveaus hebben (een volwassen tijgermug drinkt nectar én bloed).
Doorredeneren: volg elke route in het web. Meer vissen → meer gegeten zoöplankton → minder begrazing van algen → meer algen; maar vissen eten ook algen → minder algen. Het netto-effect is dan niet te voorspellen.
- Specialisten eten één prooisoort en trekken weg als die schaars is; generalisten schakelen over en remmen een plaag vroeg af.
- Een parasiet profiteert van een gezonde gastheer (die langer voedsel levert).
Zo wordt het gevraagd
- Noteer erachter welke vorm van symbiose het meest passend is (2026-1 vraag 12, 2022-2 vraag 28, 2022-1 vraag 19).
- Tot welk trofisch niveau kan de tijgermug behoren als larve? En als volwassen vrouwtje? (2022-1 vraag 15).
- Beargumenteer dat je aan de hand van dit voedselweb niet kunt bepalen of een toename van het aantal vissen een toename of afname van de blauwalgen veroorzaakt (2018-1 vraag 27).
- Verklaar welk type predator wordt aangetrokken en waardoor dit type een plaag kan voorkomen (2018-2 vraag 37).
Zo formuleer je het antwoord. Noem bij symbiose voor beide soorten het voordeel of nadeel. Beschrijf bij een voedselweb elke route in een keten: “X eet Y, dus meer X geeft minder Y, waardoor …”.
Zo scoor je de punten. Symbiosevormen: meestal 1p per juist benoemde relatie (2026-1 vraag 12, 2022-2 vraag 28). Bij 2018-1 vraag 27 1p voor de route via zoöplankton (meer blauwalgen) en 1p voor de directe route (minder blauwalgen). Bij 2021-1 vraag 38 1p voor het argument voor mutualisme en 1p voor de tweede relatie: predatie. Bij 2024-2 vraag 16 telt “de kevers eten ook andere planten” niet; het model vraagt dat natuurlijke vijanden toenemen.
Uitgewerkt voorbeeld
Doorredeneren in een voedselweb (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 27)
Voedselweb: algen → zoöplankton → vissen, en vissen eten ook algen. Wat doet een toename van vissen met de algen?
- Route 1: meer vissen → minder zoöplankton → minder algen gegeten → meer algen.
- Route 2: meer vissen → meer algen gegeten → minder algen.
- De routes werken tegengesteld: zonder getallen is het netto-effect niet te bepalen.
Symbiose of predatie? (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 38)
Een nematode draagt bacteriën die zich in een teek vermeerderen; de nematode eet daarna die bacteriën.
- Bacteriën worden door de nematode verspreid en krijgen voedsel (teek): voordeel.
- De nematode eet de bacteriën: voordeel voor de nematode → samen mutualisme.
- Maar de nematode doodt en eet bacteriën: tegelijk een predator-prooirelatie.
Valkuilen
- Commensalisme en mutualisme verwarren: bij commensalisme heeft één partner geen voor- of nadeel.
- De pijlen in een voedselweb van eter naar gegeten tekenen: ze wijzen in de richting van de energie (naar de eter).
- Maar één route in het voedselweb volgen en zo een te stellige conclusie trekken.
- Een organisme maar één trofisch niveau geven, terwijl het in verschillende fasen iets anders eet.
- Bij een parasiet vergeten dat de gastheer voor hem waardevol is (geen snelle dood).
Test jezelf
Een bacterie leeft in de darm, maakt vitamines voor de mens en krijgt voedsel. Welke relatie?
Mutualisme: beide partners hebben voordeel.
Waarom kan een generalist een muizenplaag beter voorkomen dan een specialist?
Een generalist blijft ook bij weinig muizen in het gebied (eet dan iets anders) en schakelt over op muizen zodra die toenemen; een specialist trekt weg als de prooi schaars is.
Een plant met een kortere stengel krijgt minder licht. Waarom is dat ook nadelig voor de knolletjesbacteriën in zijn wortels?
De plant doet minder fotosynthese en kan dus minder organische stoffen aan de bacteriën leveren.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2018 tijdvak 1, vraag 27: tegengestelde routes in een voedselweb (2p) · antwoord
- 2022 tijdvak 1, vraag 15 en 19: trofische niveaus en symbiose bij de tijgermug (2p + 2p) · antwoord 15, 19
- 2021 tijdvak 1, vraag 38: mutualisme en predatie (2p) · antwoord
- 2018 tijdvak 2, vraag 37: generalisten en specialisten (2p) · antwoord
- 2024 tijdvak 2, vraag 41: mutualisme met knolletjesbacteriën (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 12 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 9 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 12 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 34 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 18 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 16 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 40 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 41 · 2 punten antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 24 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 16 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 15 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 19 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 28 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 43 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 7 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 34 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 38 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 11 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 1 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 2 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 3 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 4 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 32 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 27 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 27 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 38 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 37 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 38 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 8, 9
- 2026 tijdvak 1: vraag 12
- 2025 tijdvak 2: vraag 12, 34
- 2024 tijdvak 2: vraag 16, 40, 41
- 2024 tijdvak 1: vraag 18
- 2023 tijdvak 2: vraag 16
- 2023 tijdvak 1: vraag 24
- 2022 tijdvak 2: vraag 8, 26, 28, 43
- 2022 tijdvak 1: vraag 15, 19
- 2021 tijdvak 3: vraag 1, 2, 3, 4, 32
- 2021 tijdvak 2: vraag 11
- 2021 tijdvak 1: vraag 7, 34, 38
- 2019 tijdvak 1: vraag 27
- 2018 tijdvak 2: vraag 37, 38
- 2018 tijdvak 1: vraag 27, 38
Ondersteunende onderwerpen
- (geen)