Prioriteit: đź”´ Hoog

In 8 van de 8 examenjaren, 2 tot 5 vragen per tijdvak: symbiosevorm benoemen (1–2p), trofisch niveau bepalen en doorredeneren in een voedselweb (2p).

Wat moet je kunnen?

  • Een symbioserelatie benoemen op basis van voor- en nadeel voor beide partners.
  • Het trofisch niveau van een organisme bepalen, ook als het in verschillende levensfasen iets anders eet.
  • Doorredeneren in een voedselweb: wat gebeurt er met populatie Y als populatie X toeneemt?
  • Een voedselweb tekenen met pijlen in de richting van de energiestroom.

De kern

RelatieSoort ASoort BExamenvoorbeeld
mutualisme++darmbacterie en mens; mycorrhiza en plant; knolletjesbacterie en klaver
commensalisme+0mug en Plasmodium
parasitisme+–ziekmakende bacterie en mens; vogelmijt en kip; Plasmodium en mens
predatie/vraat+– (gedood of aangevreten)geen symbiose: geen langdurig samenleven

Trofische niveaus: producent → consument 1e orde (herbivoor) → consument 2e orde → … ; reducenten breken dood materiaal af. Een organisme kan meerdere niveaus hebben (een volwassen tijgermug drinkt nectar én bloed).

Doorredeneren: volg elke route in het web. Meer vissen → meer gegeten zoöplankton → minder begrazing van algen → meer algen; maar vissen eten ook algen → minder algen. Het netto-effect is dan niet te voorspellen.

  • Specialisten eten één prooisoort en trekken weg als die schaars is; generalisten schakelen over en remmen een plaag vroeg af.
  • Een parasiet profiteert van een gezonde gastheer (die langer voedsel levert).

Zo wordt het gevraagd

  • Noteer erachter welke vorm van symbiose het meest passend is (2026-1 vraag 12, 2022-2 vraag 28, 2022-1 vraag 19).
  • Tot welk trofisch niveau kan de tijgermug behoren als larve? En als volwassen vrouwtje? (2022-1 vraag 15).
  • Beargumenteer dat je aan de hand van dit voedselweb niet kunt bepalen of een toename van het aantal vissen een toename of afname van de blauwalgen veroorzaakt (2018-1 vraag 27).
  • Verklaar welk type predator wordt aangetrokken en waardoor dit type een plaag kan voorkomen (2018-2 vraag 37).

Zo formuleer je het antwoord. Noem bij symbiose voor beide soorten het voordeel of nadeel. Beschrijf bij een voedselweb elke route in een keten: “X eet Y, dus meer X geeft minder Y, waardoor …”.

Zo scoor je de punten. Symbiosevormen: meestal 1p per juist benoemde relatie (2026-1 vraag 12, 2022-2 vraag 28). Bij 2018-1 vraag 27 1p voor de route via zoöplankton (meer blauwalgen) en 1p voor de directe route (minder blauwalgen). Bij 2021-1 vraag 38 1p voor het argument voor mutualisme en 1p voor de tweede relatie: predatie. Bij 2024-2 vraag 16 telt “de kevers eten ook andere planten” niet; het model vraagt dat natuurlijke vijanden toenemen.

Uitgewerkt voorbeeld

Doorredeneren in een voedselweb (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 27)

Voedselweb: algen → zoöplankton → vissen, en vissen eten ook algen. Wat doet een toename van vissen met de algen?

  1. Route 1: meer vissen → minder zoöplankton → minder algen gegeten → meer algen.
  2. Route 2: meer vissen → meer algen gegeten → minder algen.
  3. De routes werken tegengesteld: zonder getallen is het netto-effect niet te bepalen.

Symbiose of predatie? (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 38)

Een nematode draagt bacteriën die zich in een teek vermeerderen; de nematode eet daarna die bacteriën.

  1. Bacteriën worden door de nematode verspreid en krijgen voedsel (teek): voordeel.
  2. De nematode eet de bacteriën: voordeel voor de nematode → samen mutualisme.
  3. Maar de nematode doodt en eet bacteriën: tegelijk een predator-prooirelatie.

Valkuilen

  • Commensalisme en mutualisme verwarren: bij commensalisme heeft één partner geen voor- of nadeel.
  • De pijlen in een voedselweb van eter naar gegeten tekenen: ze wijzen in de richting van de energie (naar de eter).
  • Maar één route in het voedselweb volgen en zo een te stellige conclusie trekken.
  • Een organisme maar één trofisch niveau geven, terwijl het in verschillende fasen iets anders eet.
  • Bij een parasiet vergeten dat de gastheer voor hem waardevol is (geen snelle dood).

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

  • (geen)

Onderwerpen die dit ondersteunt