Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 examenjaren: de techniek benoemen (PCR, sequencing), een gel aflezen en het nut van een techniek in een onderzoek uitleggen (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • PCR, sequencing, restrictie-enzymen en gelelektroforese bij naam noemen als de functie gegeven is, en omgekeerd.
  • De stappen van PCR beschrijven en het aantal kopieën berekenen.
  • Een gel (bandjespatroon) aflezen: welk monster heeft welk fragment, wie is homozygoot of heterozygoot.
  • Uitleggen waarvoor cDNA, markers en sequencing in een onderzoek gebruikt worden.

De kern

TechniekWat doet het?Belangrijk
PCRvermenigvuldigt een stuk DNAtwee primers begrenzen het stuk; hittebestendig DNA-polymerase
sequencingbepaalt de basenvolgordeshotgun: veel overlappende fragmenten aan elkaar puzzelen
restrictie-enzymknipt DNA bij een vaste herkenningsvolgordezelfde enzym voor gen en plasmide → passende uiteinden; ligase plakt
gelelektroforesescheidt fragmenten op lengteDNA is negatief geladen → naar de +pool; korte fragmenten verst
reverse transcriptasemaakt cDNA van mRNAcDNA heeft geen introns
genetische markerherkenbaar stukje DNA dicht bij een gentoont aan of een dier een gen of DNA-stuk heeft geërfd

PCR in drie stappen per cyclus

  1. Denatureren: verhitten (ongeveer 95 °C), de waterstofbruggen tussen de strengen breken.
  2. Primers binden: afkoelen, de primers hechten aan het begin van het gewenste stuk.
  3. Verlengen: DNA-polymerase bouwt nucleotiden aan vanaf de primers.

Elke cyclus verdubbelt het aantal kopieën: na cycli zijn er .

Zo wordt het gevraagd

  • Noteer de naam van de techniek waarmee DNA wordt vermenigvuldigd, en die waarmee de basenvolgorde wordt bepaald (2025-2 vraag 41).
  • Leg uit hoe sequencing gebruikt kan worden om de meest geschikte hengst te kiezen (2024-2 vraag 6).
  • Geef in de uitwerkbijlage aan welk deel van de basenvolgorde elk fragment vastlegt (shotgun, 2022-2 vraag 14) en waarom repeterende delen tot fouten leiden (2022-2 vraag 15).
  • Een gel aflezen: welk monster hoort bij een onvruchtbaar, homozygoot vrouwtje (2022-2 vraag 37), aan welk bandje je geslaagde modificatie ziet (2023-1 vraag 12), welke persoon een man met de afwijking is (2018-2 vraag 24).
  • Doel van drie typen markers bij het fokken (2019-1 vraag 24, 3p).

Zo formuleer je het antwoord. Noem de techniek bij naam (PCR, niet “DNA-replicatie”). Leg bij een toepassing uit wat de techniek oplevert (de basenvolgorde, veel kopieën, fragmenten van verschillende lengte) en waarvoor dat in de context gebruikt wordt.

Zo scoor je de punten. Bij 2019-1 vraag 30 levert DNA-replicatie als naam voor de methode geen punt op; PCR wel. Bij 2024-2 vraag 6 1p voor de basenvolgorde wordt bepaald en 1p voor de hengst kiezen die het minst verwant is aan de populatie. Bij 2022-2 vraag 14 2p bij drie goed geplaatste fragmenten, 1p bij twee.

Uitgewerkt voorbeeld

Hoeveel kopieën na PCR? (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)

Een monster bevat 10 kopieën van een gen. Hoeveel kopieën zijn er na 25 cycli?

  1. Per cyclus verdubbelt het aantal: .
  2. .
  3. kopieën.

Gel aflezen (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)

Een gen heeft twee allelen: allel A geeft na PCR een fragment van 300 bp, allel a (met insertie) een fragment van 800 bp. Monster 1 heeft één bandje hoog op de gel, monster 2 twee bandjes, monster 3 één bandje laag.

  1. Lange fragmenten bewegen minder ver: het hoge bandje is 800 bp (a), het lage 300 bp (A).
  2. Monster 1: alleen a → aa. Monster 2: beide → Aa. Monster 3: alleen A → AA.

Valkuilen

  • PCR “DNA-replicatie” noemen: dat levert geen punt op.
  • De richting op de gel omdraaien: korte fragmenten bewegen het verst.
  • Denken dat een restrictie-enzym willekeurig knipt: het herkent een specifieke basenvolgorde.
  • Vergeten dat een man maar één X-chromosoom heeft, dus voor een X-gebonden gen één bandje.
  • cDNA maken van pre-mRNA in plaats van rijp mRNA.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt