Prioriteit: 🔴 Hoog
In 7 van de 8 examenjaren: de techniek benoemen (PCR, sequencing), een gel aflezen en het nut van een techniek in een onderzoek uitleggen (1–3p).
Wat moet je kunnen?
- PCR, sequencing, restrictie-enzymen en gelelektroforese bij naam noemen als de functie gegeven is, en omgekeerd.
- De stappen van PCR beschrijven en het aantal kopieën berekenen.
- Een gel (bandjespatroon) aflezen: welk monster heeft welk fragment, wie is homozygoot of heterozygoot.
- Uitleggen waarvoor cDNA, markers en sequencing in een onderzoek gebruikt worden.
De kern
| Techniek | Wat doet het? | Belangrijk |
|---|---|---|
| PCR | vermenigvuldigt een stuk DNA | twee primers begrenzen het stuk; hittebestendig DNA-polymerase |
| sequencing | bepaalt de basenvolgorde | shotgun: veel overlappende fragmenten aan elkaar puzzelen |
| restrictie-enzym | knipt DNA bij een vaste herkenningsvolgorde | zelfde enzym voor gen en plasmide → passende uiteinden; ligase plakt |
| gelelektroforese | scheidt fragmenten op lengte | DNA is negatief geladen → naar de +pool; korte fragmenten verst |
| reverse transcriptase | maakt cDNA van mRNA | cDNA heeft geen introns |
| genetische marker | herkenbaar stukje DNA dicht bij een gen | toont aan of een dier een gen of DNA-stuk heeft geërfd |
PCR in drie stappen per cyclus
- Denatureren: verhitten (ongeveer 95 °C), de waterstofbruggen tussen de strengen breken.
- Primers binden: afkoelen, de primers hechten aan het begin van het gewenste stuk.
- Verlengen: DNA-polymerase bouwt nucleotiden aan vanaf de primers.
Elke cyclus verdubbelt het aantal kopieën: na cycli zijn er .
Zo wordt het gevraagd
- Noteer de naam van de techniek waarmee DNA wordt vermenigvuldigd, en die waarmee de basenvolgorde wordt bepaald (2025-2 vraag 41).
- Leg uit hoe sequencing gebruikt kan worden om de meest geschikte hengst te kiezen (2024-2 vraag 6).
- Geef in de uitwerkbijlage aan welk deel van de basenvolgorde elk fragment vastlegt (shotgun, 2022-2 vraag 14) en waarom repeterende delen tot fouten leiden (2022-2 vraag 15).
- Een gel aflezen: welk monster hoort bij een onvruchtbaar, homozygoot vrouwtje (2022-2 vraag 37), aan welk bandje je geslaagde modificatie ziet (2023-1 vraag 12), welke persoon een man met de afwijking is (2018-2 vraag 24).
- Doel van drie typen markers bij het fokken (2019-1 vraag 24, 3p).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de techniek bij naam (PCR, niet “DNA-replicatie”). Leg bij een toepassing uit wat de techniek oplevert (de basenvolgorde, veel kopieën, fragmenten van verschillende lengte) en waarvoor dat in de context gebruikt wordt.
Zo scoor je de punten. Bij 2019-1 vraag 30 levert DNA-replicatie als naam voor de methode geen punt op; PCR wel. Bij 2024-2 vraag 6 1p voor de basenvolgorde wordt bepaald en 1p voor de hengst kiezen die het minst verwant is aan de populatie. Bij 2022-2 vraag 14 2p bij drie goed geplaatste fragmenten, 1p bij twee.
Uitgewerkt voorbeeld
Hoeveel kopieën na PCR? (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Een monster bevat 10 kopieën van een gen. Hoeveel kopieën zijn er na 25 cycli?
- Per cyclus verdubbelt het aantal: .
- .
- kopieën.
Gel aflezen (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Een gen heeft twee allelen: allel A geeft na PCR een fragment van 300 bp, allel a (met insertie) een fragment van 800 bp. Monster 1 heeft één bandje hoog op de gel, monster 2 twee bandjes, monster 3 één bandje laag.
- Lange fragmenten bewegen minder ver: het hoge bandje is 800 bp (a), het lage 300 bp (A).
- Monster 1: alleen a → aa. Monster 2: beide → Aa. Monster 3: alleen A → AA.
Valkuilen
- PCR “DNA-replicatie” noemen: dat levert geen punt op.
- De richting op de gel omdraaien: korte fragmenten bewegen het verst.
- Denken dat een restrictie-enzym willekeurig knipt: het herkent een specifieke basenvolgorde.
- Vergeten dat een man maar één X-chromosoom heeft, dus voor een X-gebonden gen één bandje.
- cDNA maken van pre-mRNA in plaats van rijp mRNA.
Test jezelf
Waarom moet bij PCR een hittebestendig DNA-polymerase worden gebruikt?
Elke cyclus wordt het mengsel verhit om de strengen te scheiden; een gewoon enzym zou denatureren.
Waarom moet je bij shotgun-sequencing met overlappende fragmenten werken?
Alleen via de overlap kun je bepalen hoe de fragmenten aan elkaar sluiten.
Waarom knip je een gen en een plasmide met hetzelfde restrictie-enzym?
Dan krijgen ze passende (plakkerige) uiteinden, zodat ze aan elkaar gezet kunnen worden.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 2, vraag 14–15: shotgun-sequencing (2p + 1p, uitwerkbijlage) · antwoord 14, 15 · uitwerkbijlage
- 2019 tijdvak 1, vraag 24: markers bij varkensfokkerij (3p) · antwoord
- 2024 tijdvak 2, vraag 6: sequencing bij het kiezen van een hengst (2p) · antwoord
- 2019 tijdvak 1, vraag 30 en 32: PCR-test en bandjespatroon (2p + 2p) · antwoord 30, 32
- 2018 tijdvak 2, vraag 23–24: PCR en een gel (2p + 2p) · antwoord 23, 24
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2025 tijdvak 2 vraag 41 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 7 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 11 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 12 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 2 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 14 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 2 vraag 15 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 37 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 12 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 19 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 14 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 24 · 3 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 30 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 32 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 23 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats