Prioriteit: đź”´ Hoog

In 6 van de 8 examenjaren, vooral in fokkerij- en veredelingscontexten (varkens, aardappels, paarden, kippen): het juiste begrip, inteelt, het belang van genetische variatie en terugkruisen (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • Kunstmatige selectie, veredeling en natuurlijke selectie vergelijken.
  • Uitleggen waarom kunstmatige selectie de genetische variatie verkleint en waarom dat een risico is.
  • De gevolgen van inteelt uitleggen.
  • Het aandeel van een donorras na herhaald terugkruisen bepalen.
  • Uitleggen waarvoor genetische markers of DNA-analyse bij het fokken worden gebruikt.

De kern

Natuurlijke selectieKunstmatige selectie
wie selecteerthet milieu (selectiedruk)de mens
criteriumfitness in dat milieugewenste eigenschap (opbrengst, smaak, uiterlijk)
gevolgadaptatierassen en cultuurgewassen, vaak met minder variatie
  • Veredeling (klassiek): kruisen + selecteren van nakomelingen met de gewenste combinatie. Een examen kan expliciet om de term veredeling vragen.
  • Inteelt: kruisen van verwanten → meer homozygoten → recessieve, nadelige allelen komen vaker tot uiting → lagere fitness. Inteelt veroorzaakt geen extra mutaties.
  • Genetische variatie in een ras is nuttig: bij een nieuwe ziekte of een nieuwe marktvraag zijn er allelen om op te selecteren. Genenbanken (zaden, ingevroren eicellen of embryo’s) houden de variatie van rassen in stand.
  • Terugkruisen: een kruising met het ontvangende ras halveert elke generatie het gemiddelde aandeel van het donorras: 50% → 25% → 12,5% → …
  • Seksuele selectie: eigenschappen die de kans op een partner vergroten (sier, zang, grootte) worden doorgegeven, ook als ze de overlevingskans verkleinen.
  • Bij veredeling op smaak kan de plant zijn chemische afweer (bittere stoffen) verliezen.

Zo wordt het gevraagd

  • Noteer de naam van dit proces (kruisen en selecteren voor meer nicotine; 2024-1 vraag 4: veredeling).
  • Vul het schema aan met het aandeel van elk ras in het genoom (2019-1 vraag 21, uitwerkbijlage).
  • Beschrijf twee manieren waarop de grote verschillen tussen deze twee rassen kunnen zijn ontstaan (2019-1 vraag 17).
  • Leg uit hoe veredeling ertoe kan leiden dat de chemische afweer tegen vraat vermindert (2019-2 vraag 8).
  • Beschrijf wat het belang kan zijn van deze genenbank voor kippenrassen (2023-1 vraag 15).

Zo formuleer je het antwoord. Leg bij veredeling uit welke individuen de mens kiest om mee te kruisen en wat dat over generaties doet met de allelen in het ras. Gebruik bij variatie het juiste niveau: ras of populatie, niet “soort”.

Zo scoor je de punten. Bij 2024-1 vraag 4 levert kunstmatige selectie geen punt op; alleen (klassieke) veredeling. Bij 2023-1 vraag 15 levert het woord “soort” in plaats van “ras” geen punt op. Bij 2019-1 vraag 21 1p voor steeds een halvering van het aandeel donorras en 1p voor een F5 met hetzelfde aandeel als de F4: onderling kruisen verandert het gemiddelde aandeel niet. Bij 2019-1 vraag 17 1p per juiste manier (andere kunstmatige selectie, andere selectiedruk, stichtereffect, andere mutaties).

Uitgewerkt voorbeeld

Terugkruisen (examenstijl, vergelijk 2019-1 vraag 21)

Een ras D wordt gekruist met ras J. De nakomelingen worden steeds teruggekruist met ras D. Welk deel van het genoom komt gemiddeld van ras J?

  1. F1 (D Ă— J): J.
  2. Elke terugkruising met D halveert dat: F2 , F3 , F4 .
  3. Kruis je de F4 daarna onderling, dan blijft het gemiddelde aandeel J gelijk ().
  4. Controle: het aandeel D wordt steeds groter (75%, 87,5%, 93,75%) en nadert 100%. âś“

Verlies van afweer door veredeling (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 8)

Waarom zijn veredelde voedselgewassen vaak gevoeliger voor vraat dan hun wilde voorouders?

  1. Wilde planten maken bittere of giftige stoffen tegen vraat.
  2. Veredelaars kiezen steeds planten met de minste van die stoffen (lekkerder) om mee te kruisen.
  3. Over generaties verdwijnt die afweer: het gewas wordt ook voor insecten aantrekkelijker.

Valkuilen

  • “Kunstmatige selectie” schrijven als de vraag naar de naam van het proces met kruisen en selecteren vraagt (veredeling).
  • “Soort” en “ras” door elkaar gebruiken.
  • Denken dat inteelt mutaties veroorzaakt: het verhoogt het aandeel homozygoten.
  • Bij terugkruisen het aandeel niet steeds halveren.
  • Vergeten dat kleine fokpopulaties ook last hebben van genetic drift.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)