Prioriteit: đź”´ Hoog

In 6 van de 8 examenjaren: de route van een eiwit door de cel (ribosoom, ER, golgi-systeem) en het verband tussen veel van een organel en de functie van de cel (1–2p).

Wat moet je kunnen?

  • De functie van de belangrijkste organellen noemen.
  • De route van een uit te scheiden eiwit beschrijven en bepalen of een eiwit langs ER en golgi gaat.
  • Uitleggen waarom een cel met een bepaalde functie veel van een organel heeft.
  • Organellen herkennen in een schema of tekening.

De kern

OrganelFunctie
kernDNA, transcriptie, splicing
ribosoomtranslatie (eiwitsynthese); vrij in het cytoplasma of op het ruw ER
ruw EReiwitten voor uitscheiding of membraan: binnenkomen tijdens de translatie, vouwen (secundaire en tertiaire structuur)
glad ERvetten en steroĂŻden maken, ontgifting, Ca2+-opslag
golgi-systeemeiwitten afwerken (bijvoorbeeld suikergroepen), verpakken in blaasjes, versturen naar het celmembraan
mitochondriumaerobe dissimilatie, ATP
lysosoomverteringsenzymen; samen met een fagosoom een fagolysosoom
cytoskeletvorm, beweging, transport van blaasjes (actine, microtubuli)
chloroplast (plant)fotosynthese
flowchart LR
  K[kern: mRNA] --> R[ribosoom op ruw ER]
  R --> E[ER: vouwen]
  E -->|blaasje| G[golgi-systeem: afwerken en verpakken]
  G -->|blaasje| M[celmembraan: exocytose]
  • Eiwitten voor cytoplasma, kern of mitochondrium worden aan vrije ribosomen gemaakt en gaan niet door het golgi-systeem.
  • Een signaalpeptide aan het begin van het eiwit zorgt dat het ribosoom aan het ER bindt.
  • Veel ribosomen + groot golgi-systeem → cel maakt en scheidt veel eiwit uit (klier). Veel mitochondriĂ«n → veel ATP nodig (actief transport, beweging, warmte).

Zo wordt het gevraagd

  • Vindt translatie van dit eiwit plaats aan ribosomen op het ER of aan vrije ribosomen? En is het in het golgi-systeem geweest? (2026-1 vraag 31).
  • In welk organel ontstaat de vouwing, en welk organel regelt het transport naar buiten? (2025-2 vraag 27).
  • Licht de functie toe van het grote aantal ribosomen en het grote golgi-systeem in gifcellen (2025-1 vraag 2).
  • Verklaar de aanwezigheid van veel mitochondriĂ«n in cellen die ionen transporteren (2021-1 vraag 12).
  • Organellen benoemen in een schema van een darmepitheelcel (2024-2 vraag 20).

Zo formuleer je het antwoord. Koppel organel → proces → functie van de cel: veel mitochondriën, want de Na+/K+-pompen gebruiken veel ATP voor actief transport. Bij een eiwitroute: noem de bestemming van het eiwit en leid daaruit af welke ribosomen en organellen het passeert.

Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 2 1p voor ribosomen: eiwitsynthese en 1p voor golgi-systeem: modificatie of transport naar buiten. Bij 2021-1 vraag 12 telt veel ATP nodig voor actief transport. Bij 2024-2 vraag 20 2p bij drie juiste onderdelen, 1p bij twee.

Uitgewerkt voorbeeld

Eiwit voor het mitochondrium (examenstijl, vergelijk 2026-1 vraag 31)

Een eiwit wordt ingebouwd in het binnenmembraan van het mitochondrium. Wordt het aan vrije ribosomen of aan ribosomen op het ER gemaakt, en gaat het door het golgi-systeem?

  1. De bestemming is het mitochondrium, niet het celmembraan of buiten de cel.
  2. Zulke eiwitten worden aan vrije ribosomen gemaakt.
  3. Ze gaan niet door het golgi-systeem: het eiwit komt via het cytoplasma bij het mitochondrium.

Klier met veel eiwitproductie (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 2)

Gifkliercellen van een slang hebben veel ruw ER, veel ribosomen en een groot golgi-systeem. Licht toe.

  1. Gif bestaat uit eiwitten: veel ribosomen voor de synthese.
  2. Het ER vouwt de eiwitten.
  3. Het golgi-systeem werkt ze af en verstuurt ze in blaasjes naar buiten de cel.

Valkuilen

  • Elk eiwit door het golgi-systeem laten gaan: alleen eiwitten voor uitscheiding, membraan of lysosoom.
  • De vouwing in het golgi-systeem plaatsen: de vouwing gebeurt in het ER.
  • Het lysosoom laten versturen: dat doet het golgi-systeem.
  • Bij “veel mitochondriĂ«n” alleen “energie” schrijven zonder het proces dat de ATP gebruikt.
  • Ribosomen een organel met membraan noemen.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt