Prioriteit: đź”´ Hoog
In 6 van de 8 examenjaren: de route van een eiwit door de cel (ribosoom, ER, golgi-systeem) en het verband tussen veel van een organel en de functie van de cel (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- De functie van de belangrijkste organellen noemen.
- De route van een uit te scheiden eiwit beschrijven en bepalen of een eiwit langs ER en golgi gaat.
- Uitleggen waarom een cel met een bepaalde functie veel van een organel heeft.
- Organellen herkennen in een schema of tekening.
De kern
| Organel | Functie |
|---|---|
| kern | DNA, transcriptie, splicing |
| ribosoom | translatie (eiwitsynthese); vrij in het cytoplasma of op het ruw ER |
| ruw ER | eiwitten voor uitscheiding of membraan: binnenkomen tijdens de translatie, vouwen (secundaire en tertiaire structuur) |
| glad ER | vetten en steroĂŻden maken, ontgifting, Ca2+-opslag |
| golgi-systeem | eiwitten afwerken (bijvoorbeeld suikergroepen), verpakken in blaasjes, versturen naar het celmembraan |
| mitochondrium | aerobe dissimilatie, ATP |
| lysosoom | verteringsenzymen; samen met een fagosoom een fagolysosoom |
| cytoskelet | vorm, beweging, transport van blaasjes (actine, microtubuli) |
| chloroplast (plant) | fotosynthese |
flowchart LR K[kern: mRNA] --> R[ribosoom op ruw ER] R --> E[ER: vouwen] E -->|blaasje| G[golgi-systeem: afwerken en verpakken] G -->|blaasje| M[celmembraan: exocytose]
- Eiwitten voor cytoplasma, kern of mitochondrium worden aan vrije ribosomen gemaakt en gaan niet door het golgi-systeem.
- Een signaalpeptide aan het begin van het eiwit zorgt dat het ribosoom aan het ER bindt.
- Veel ribosomen + groot golgi-systeem → cel maakt en scheidt veel eiwit uit (klier). Veel mitochondriën → veel ATP nodig (actief transport, beweging, warmte).
Zo wordt het gevraagd
- Vindt translatie van dit eiwit plaats aan ribosomen op het ER of aan vrije ribosomen? En is het in het golgi-systeem geweest? (2026-1 vraag 31).
- In welk organel ontstaat de vouwing, en welk organel regelt het transport naar buiten? (2025-2 vraag 27).
- Licht de functie toe van het grote aantal ribosomen en het grote golgi-systeem in gifcellen (2025-1 vraag 2).
- Verklaar de aanwezigheid van veel mitochondriën in cellen die ionen transporteren (2021-1 vraag 12).
- Organellen benoemen in een schema van een darmepitheelcel (2024-2 vraag 20).
Zo formuleer je het antwoord. Koppel organel → proces → functie van de cel: veel mitochondriën, want de Na+/K+-pompen gebruiken veel ATP voor actief transport. Bij een eiwitroute: noem de bestemming van het eiwit en leid daaruit af welke ribosomen en organellen het passeert.
Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 2 1p voor ribosomen: eiwitsynthese en 1p voor golgi-systeem: modificatie of transport naar buiten. Bij 2021-1 vraag 12 telt veel ATP nodig voor actief transport. Bij 2024-2 vraag 20 2p bij drie juiste onderdelen, 1p bij twee.
Uitgewerkt voorbeeld
Eiwit voor het mitochondrium (examenstijl, vergelijk 2026-1 vraag 31)
Een eiwit wordt ingebouwd in het binnenmembraan van het mitochondrium. Wordt het aan vrije ribosomen of aan ribosomen op het ER gemaakt, en gaat het door het golgi-systeem?
- De bestemming is het mitochondrium, niet het celmembraan of buiten de cel.
- Zulke eiwitten worden aan vrije ribosomen gemaakt.
- Ze gaan niet door het golgi-systeem: het eiwit komt via het cytoplasma bij het mitochondrium.
Klier met veel eiwitproductie (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 2)
Gifkliercellen van een slang hebben veel ruw ER, veel ribosomen en een groot golgi-systeem. Licht toe.
- Gif bestaat uit eiwitten: veel ribosomen voor de synthese.
- Het ER vouwt de eiwitten.
- Het golgi-systeem werkt ze af en verstuurt ze in blaasjes naar buiten de cel.
Valkuilen
- Elk eiwit door het golgi-systeem laten gaan: alleen eiwitten voor uitscheiding, membraan of lysosoom.
- De vouwing in het golgi-systeem plaatsen: de vouwing gebeurt in het ER.
- Het lysosoom laten versturen: dat doet het golgi-systeem.
- Bij “veel mitochondriën” alleen “energie” schrijven zonder het proces dat de ATP gebruikt.
- Ribosomen een organel met membraan noemen.
Test jezelf
Waar komt een eiwit terecht dat direct na de synthese in het ER zit?
Het wordt uitgescheiden, in het celmembraan ingebouwd of naar een lysosoom gestuurd.
Waarom heeft een groeiende larve veel actine nodig?
Bij groei ontstaan veel nieuwe cellen, en actine is een bouwsteen van het cytoskelet.
Welk organel vormt samen met een fagosoom een fagolysosoom?
Het lysosoom.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2026 tijdvak 1, vraag 31: vrije ribosomen en golgi (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 1, vraag 1–2: gifkliercellen (2p + 2p) · antwoord 1, 2
- 2025 tijdvak 2, vraag 27: vouwing en transport van IgG (2p) · antwoord
- 2021 tijdvak 3, vraag 14: ER of grondplasma (2p) · antwoord
- 2024 tijdvak 2, vraag 20: onderdelen van een darmepitheelcel (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 6 van de 8 examenjaren — 75%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 31 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 1 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 2 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 27 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 12 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 14 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 29 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 13 · 1 punt antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 9 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 20 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage Toelichting per vindplaats