Prioriteit: 🟠 Midden
In 5 van de 8 examenjaren: van wie een nakomeling het mtDNA krijgt, waarom mitochondriale ziekten vooral energierijke organen treffen, en waarom jongens de aandoening niet doorgeven (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Uitleggen dat mtDNA alleen via de eicel wordt doorgegeven.
- Bepalen welk DNA van een nakomeling van welke ouder komt (ook bij kloneren of kerntransplantatie).
- Uitleggen waarom defect mtDNA vooral in hersenen, hart en spieren problemen geeft.
De kern
- Zygote: kern-DNA van beide ouders, mitochondriën (en mtDNA) vrijwel alleen van de eicel.
- Een moeder geeft haar mtDNA aan al haar kinderen; een zoon geeft het niet door.
- Kloneren of kerntransplantatie: het kern-DNA komt van de donor van de kern, het mtDNA van de donor van de eicel.
- Een cel heeft veel mitochondriën; bij celdeling worden ze willekeurig verdeeld. Daardoor kan het percentage defecte mitochondriën per cel en per weefsel verschillen.
- Organen met een hoog energieverbruik (veel mitochondriën) merken een ATP-tekort het eerst.
- Bij veel planten erven ook chloroplasten alleen via de eicel (niet via stuifmeel).
Zo wordt het gevraagd
- Licht toe welk deel van het genoom van het gekloonde veulen niet identiek is aan dat van de hengst (2024-2 vraag 8: mtDNA uit de eicel).
- Waardoor komen fouten in het mtDNA vooral in deze organen tot uiting? (2021-3 vraag 18).
- Leg uit waarom het aan te bevelen is deze behandeling eerst bij jongens toe te passen (2021-3 vraag 21).
Zo formuleer je het antwoord. Noem steeds de bron van het DNA: het mtDNA komt uit de eicel van de draagmerrie, niet van de hengst. Bij organen: veel energieverbruik → ATP-tekort sneller beperkend.
Zo scoor je de punten. Bij 2021-3 vraag 18 1p voor deze organen gebruiken veel energie en 1p voor een geringe ATP-productie is daar sneller beperkend. Bij 2021-3 vraag 21 1p voor de zaadcel geeft (vrijwel) geen mitochondriën door en 1p voor jongens geven het defecte mtDNA niet door aan volgende generaties.
Uitgewerkt voorbeeld
Gekloond dier (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 8)
De kern van een cel van hengst H wordt in een kernloze eicel van merrie M gebracht. Welk DNA van het veulen is niet identiek aan dat van H?
- Het kern-DNA komt uit de cel van H → identiek aan H.
- De eicel van M bevat mitochondriën met eigen DNA.
- Het mtDNA van het veulen komt dus van M en is niet identiek aan dat van H.
Valkuilen
- mtDNA via de vader laten overerven.
- Vergeten dat bij kloneren het mtDNA van de eiceldonor komt.
- Denken dat alle cellen van een patiënt evenveel defecte mitochondriën hebben.
Test jezelf
Een vrouw heeft een mitochondriale aandoening. Welke van haar kinderen kunnen het defecte mtDNA hebben?
Al haar kinderen, zonen en dochters; alleen haar dochters geven het verder door.
Waarom kan de ernst van een mitochondriale ziekte tussen weefsels verschillen?
Mitochondriën worden bij celdeling willekeurig verdeeld, dus het percentage defecte mitochondriën verschilt per weefsel.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 5 van de 8 examenjaren — 62,5%.
Examen Vraag Antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 8 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 18 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 19 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 21 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 15 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 36 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats