Prioriteit: đź”´ Hoog

In 8 van de 8 examenjaren: vooral uitleg rond de H+-gradiënt en ATP-synthase (ontkoppeling, gif), de plaats van de deelprocessen, en soms een ATP-berekening (1–3p).

Wat moet je kunnen?

  • De drie deelprocessen met plaats, in- en output benoemen.
  • Uitleggen hoe de H+-gradiĂ«nt ATP-productie mogelijk maakt, en wat er gebeurt als H+ buiten ATP-synthase om terugstroomt (warmte in plaats van ATP).
  • Uitleggen waarom zuurstof nodig is (laatste elektronenacceptor).
  • Een ATP-opbrengst berekenen met gegeven omrekenfactoren.

De kern

DeelprocesPlaatsLevert
glycolysecytoplasmaglucose → 2 pyrodruivenzuur, 2 ATP netto, 2 NADH
omzetting pyrodruivenzuur → acetyl-CoAmatrix mitochondriumCO2, NADH
citroenzuurcyclusmatrixCO2, NADH, FADH2, ATP (GTP)
oxidatieve fosforylering (ademhalingsketen)binnenmembraanelektronen naar O2 → H2O; H+ naar intermembraanruimte; ATP via ATP-synthase
flowchart LR
  N[NADH en FADH2] --> K[eiwitcomplexen in binnenmembraan]
  K -->|elektronen| O[O2 + H+ wordt H2O]
  K -->|pompen H+| I[intermembraanruimte: veel H+]
  I -->|H+ stroomt terug| A[ATP-synthase: ADP + P wordt ATP]
  • Ontkoppeling: als H+ via een ander kanaal (thermogenine/UCP1, of een gif dat H+ meeneemt) terugstroomt, gaat er minder H+ door ATP-synthase: minder ATP, meer warmte. De cel gaat dan meer brandstof (vet) verbranden.
  • Vetzuren worden in de mitochondriĂ«n afgebroken tot acetyl-CoA (met NADH en FADH2) en gaan de citroenzuurcyclus in.
  • Bij vet- en eiwitverbranding wordt meer O2 verbruikt dan er CO2 ontstaat.
  • Zonder O2 stopt de ademhalingsketen: zie anaerobe dissimilatie.

Zo wordt het gevraagd

  • Verklaar op moleculair niveau dat bruine vetcellen geen ATP produceren (2026-1 vraag 30, 1p).
  • Leg uit hoe de ATP-opbrengst door het gebruik van DNP verlaagd wordt (2023-2 vraag 37).
  • Stoffen en processen in een schema benoemen: ADP, ATP, oxidatieve fosforylering (2026-1 vraag 13).
  • Bereken hoeveel moleculen ATP de aerobe dissimilatie van 1 molecuul palmitinezuur netto oplevert (2022-3 vraag 3, 3p).
  • Pijlen voor protonstromen in een mitochondriaal membraan tekenen (2018-1 vraag 21, uitwerkbijlage).

Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten: H+ wordt naar de intermembraanruimte gepompt → er ontstaat een H+-gradiënt → H+ stroomt terug door ATP-synthase → ATP. Bij ontkoppeling: H+ lekt terug buiten ATP-synthase om → gradiënt kleiner → minder H+ door ATP-synthase → minder ATP (energie komt vrij als warmte).

Zo scoor je de punten. Bij 2023-2 vraag 37 1p voor H+ lekt weg / gradiënt wordt kleiner en 1p voor minder H+ door ATP-synthase, dus minder ATP. Bij 2026-1 vraag 30 is één element genoeg: H+ stroomt niet via ATP-synthase terug. Bij 2022-3 vraag 3 1p per deel van de berekening (oxidatie, citroenzuurcyclus, kosten van de koppeling aan CoA). Bij 2018-1 vraag 21 1p voor de pijlen naar de intermembraanruimte en 1p voor de pijlen terug naar de matrix.

Uitgewerkt voorbeeld

ATP-opbrengst van glucose (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)

Ga ervan uit dat 1 NADH 3 ATP oplevert, 1 FADH2 2 ATP en 1 GTP 1 ATP. Per glucose ontstaan: in de glycolyse 2 ATP en 2 NADH; bij de omzetting naar acetyl-CoA 2 NADH; in de citroenzuurcyclus 6 NADH, 2 FADH2 en 2 GTP.

  1. NADH: → ATP
  2. FADH2: ATP
  3. Direct: ATP
  4. Totaal: 38 ATP per glucose.

Ontkoppelaar (examenstijl, vergelijk 2023-2 vraag 37–38)

Een stof neemt H+ mee door het binnenmembraan. Leg uit wat er met de ATP-productie en de vetvoorraad gebeurt.

  1. H+ stroomt terug zonder ATP-synthase te passeren: de H+-gradiënt wordt kleiner.
  2. Er gaat minder H+ door ATP-synthase: minder ATP; de energie komt vrij als warmte.
  3. Om het ATP-tekort te compenseren wordt meer vet verbrand: de vetvoorraad neemt af.

Valkuilen

  • De oxidatieve fosforylering in de matrix plaatsen: ze zit in het binnenmembraan.
  • De richting van de H+-stroom omdraaien: pompen naar de intermembraanruimte, terugstromen door ATP-synthase naar de matrix.
  • Denken dat O2 in de citroenzuurcyclus wordt gebruikt: O2 is de laatste elektronenacceptor in de ademhalingsketen.
  • Bij een berekening de kosten (ATP om een vetzuur te activeren) vergeten.
  • Bij ontkoppeling zeggen dat er “geen energie” vrijkomt: er komt warmte vrij.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt