Prioriteit: đź”´ Hoog
In 8 van de 8 examenjaren: vooral uitleg rond de H+-gradiënt en ATP-synthase (ontkoppeling, gif), de plaats van de deelprocessen, en soms een ATP-berekening (1–3p).
Wat moet je kunnen?
- De drie deelprocessen met plaats, in- en output benoemen.
- Uitleggen hoe de H+-gradiënt ATP-productie mogelijk maakt, en wat er gebeurt als H+ buiten ATP-synthase om terugstroomt (warmte in plaats van ATP).
- Uitleggen waarom zuurstof nodig is (laatste elektronenacceptor).
- Een ATP-opbrengst berekenen met gegeven omrekenfactoren.
De kern
| Deelproces | Plaats | Levert |
|---|---|---|
| glycolyse | cytoplasma | glucose → 2 pyrodruivenzuur, 2 ATP netto, 2 NADH |
| omzetting pyrodruivenzuur → acetyl-CoA | matrix mitochondrium | CO2, NADH |
| citroenzuurcyclus | matrix | CO2, NADH, FADH2, ATP (GTP) |
| oxidatieve fosforylering (ademhalingsketen) | binnenmembraan | elektronen naar O2 → H2O; H+ naar intermembraanruimte; ATP via ATP-synthase |
flowchart LR N[NADH en FADH2] --> K[eiwitcomplexen in binnenmembraan] K -->|elektronen| O[O2 + H+ wordt H2O] K -->|pompen H+| I[intermembraanruimte: veel H+] I -->|H+ stroomt terug| A[ATP-synthase: ADP + P wordt ATP]
- Ontkoppeling: als H+ via een ander kanaal (thermogenine/UCP1, of een gif dat H+ meeneemt) terugstroomt, gaat er minder H+ door ATP-synthase: minder ATP, meer warmte. De cel gaat dan meer brandstof (vet) verbranden.
- Vetzuren worden in de mitochondriën afgebroken tot acetyl-CoA (met NADH en FADH2) en gaan de citroenzuurcyclus in.
- Bij vet- en eiwitverbranding wordt meer O2 verbruikt dan er CO2 ontstaat.
- Zonder O2 stopt de ademhalingsketen: zie anaerobe dissimilatie.
Zo wordt het gevraagd
- Verklaar op moleculair niveau dat bruine vetcellen geen ATP produceren (2026-1 vraag 30, 1p).
- Leg uit hoe de ATP-opbrengst door het gebruik van DNP verlaagd wordt (2023-2 vraag 37).
- Stoffen en processen in een schema benoemen: ADP, ATP, oxidatieve fosforylering (2026-1 vraag 13).
- Bereken hoeveel moleculen ATP de aerobe dissimilatie van 1 molecuul palmitinezuur netto oplevert (2022-3 vraag 3, 3p).
- Pijlen voor protonstromen in een mitochondriaal membraan tekenen (2018-1 vraag 21, uitwerkbijlage).
Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten: H+ wordt naar de intermembraanruimte gepompt → er ontstaat een H+-gradiënt → H+ stroomt terug door ATP-synthase → ATP. Bij ontkoppeling: H+ lekt terug buiten ATP-synthase om → gradiënt kleiner → minder H+ door ATP-synthase → minder ATP (energie komt vrij als warmte).
Zo scoor je de punten. Bij 2023-2 vraag 37 1p voor H+ lekt weg / gradiënt wordt kleiner en 1p voor minder H+ door ATP-synthase, dus minder ATP. Bij 2026-1 vraag 30 is één element genoeg: H+ stroomt niet via ATP-synthase terug. Bij 2022-3 vraag 3 1p per deel van de berekening (oxidatie, citroenzuurcyclus, kosten van de koppeling aan CoA). Bij 2018-1 vraag 21 1p voor de pijlen naar de intermembraanruimte en 1p voor de pijlen terug naar de matrix.
Uitgewerkt voorbeeld
ATP-opbrengst van glucose (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Ga ervan uit dat 1 NADH 3 ATP oplevert, 1 FADH2 2 ATP en 1 GTP 1 ATP. Per glucose ontstaan: in de glycolyse 2 ATP en 2 NADH; bij de omzetting naar acetyl-CoA 2 NADH; in de citroenzuurcyclus 6 NADH, 2 FADH2 en 2 GTP.
- NADH: → ATP
- FADH2: ATP
- Direct: ATP
- Totaal: 38 ATP per glucose.
Een stof neemt H+ mee door het binnenmembraan. Leg uit wat er met de ATP-productie en de vetvoorraad gebeurt.
- H+ stroomt terug zonder ATP-synthase te passeren: de H+-gradiënt wordt kleiner.
- Er gaat minder H+ door ATP-synthase: minder ATP; de energie komt vrij als warmte.
- Om het ATP-tekort te compenseren wordt meer vet verbrand: de vetvoorraad neemt af.
Valkuilen
- De oxidatieve fosforylering in de matrix plaatsen: ze zit in het binnenmembraan.
- De richting van de H+-stroom omdraaien: pompen naar de intermembraanruimte, terugstromen door ATP-synthase naar de matrix.
- Denken dat O2 in de citroenzuurcyclus wordt gebruikt: O2 is de laatste elektronenacceptor in de ademhalingsketen.
- Bij een berekening de kosten (ATP om een vetzuur te activeren) vergeten.
- Bij ontkoppeling zeggen dat er “geen energie” vrijkomt: er komt warmte vrij.
Test jezelf
Bij welk proces van de dissimilatie wordt zuurstof gebruikt?
Bij de oxidatieve fosforylering (ademhalingsketen): O2 neemt de elektronen op en vormt water.
Waarom hebben spiervezels met veel mitochondriën een groot uithoudingsvermogen?
Ze kunnen veel aerobe dissimilatie uitvoeren en dus lang veel ATP maken zonder melkzuurophoping.
Waarom kan een cel met een defect in mitochondriaal DNA vooral in hersenen, hart en spieren problemen geven?
Die organen verbruiken veel energie; een tekort aan ATP uit slecht werkende mitochondriën wordt daar het eerst beperkend.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 3, vraag 3: ATP-opbrengst van een vetzuur (3p) · antwoord
- 2023 tijdvak 2, vraag 37–38: ontkoppelaar DNP (2p + 1p) · antwoord 37, 38
- 2026 tijdvak 1, vraag 13 en 30: schema ATP en UCP1 (2p + 1p) · antwoord 13, 30
- 2018 tijdvak 1, vraag 21: protonstromen tekenen (2p, uitwerkbijlage) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2025 tijdvak 2, vraag 35–36: elektronentransport bij een lintworm (1p + 2p) · antwoord 35, 36
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 13 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 1 vraag 30 · 1 punt antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 9 · 3 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 35 · 1 punt antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 21 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 31 · 1 punt antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 2 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 3 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 37 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 38 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 3 · 3 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 4 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 6 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 21 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 2 vraag 2 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats