Prioriteit: đźź Midden
In 3 van de 8 examenjaren, met in die jaren vaak meerdere vragen: indirect actief transport via de Na+/K+-pomp (2–3p), endocytose en exocytose, en concurrentie om een transporteiwit.
Wat moet je kunnen?
- Passief en actief transport onderscheiden en voorbeelden geven.
- Uitleggen waarom cotransport met Na+ indirect ATP kost.
- Endocytose en exocytose herkennen, benoemen en schetsen.
De kern
| Transport | Richting | Energie | Voorbeeld |
|---|---|---|---|
| diffusie | met de gradiënt mee | geen | O2, CO2 door het membraan |
| gefaciliteerde diffusie | met de gradiënt mee, via kanaal of drager | geen | Cl—kanalen, glucosedrager |
| actief transport | tegen de gradiënt in | ATP | Na+/K+-pomp: 3 Na+ eruit, 2 K+ erin |
| cotransport (symport) | stof gaat mee met Na+ dat naar binnen stroomt | indirect ATP | glucose of carnitine in nier en darm |
| endocytose / fagocytose | groot deeltje ingesnoerd in een blaasje | ATP | opname van een liposoom of bacterie |
| exocytose | blaasje versmelt met het membraan | ATP | afgifte van transmitter of hormoon |
- Het midden van de dubbellaag is hydrofoob: apolaire stoffen en apolaire delen van eiwitten passen daar.
- Stoffen die hetzelfde transporteiwit gebruiken, concurreren: veel van de ene stof remt de opname van de andere.
Zo wordt het gevraagd
- Leg uit dat reabsorptie van carnitine in de nieren toch ATP kost (2022-3 vraag 1).
- Leg uit dat het transport van Cl- op zich geen energie kost, maar indirect wel (2021-1 vraag 11, 3p).
- Noteer de naam van het transportproces waarmee een liposoom wordt opgenomen (2026-2 vraag 31: endocytose).
Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten: stof gaat met Na+ de cel in → Na+-gradiënt nodig → Na+/K+-pomp houdt die in stand → pomp kost ATP.
Zo scoor je de punten. Bij 2022-3 vraag 1 1p voor de Na+-concentratie in de cel moet laag blijven (gradiënt) en 1p voor de Na+/K+-pomp verbruikt daarvoor ATP; “de pomp haalt het meegekomen Na+ weer weg” levert het eerste punt niet op. Bij 2026-2 vraag 31 is fagocytose ook goed.
Uitgewerkt voorbeeld
Indirect actief transport (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 11)
Cl- komt samen met Na+ en K+ via een cotransporteiwit de cel in en verlaat de cel via chloridekanalen. Leg uit dat dit transport indirect energie kost.
- Door het cotransport wordt de Cl—concentratie in de cel hoog.
- Cl- diffundeert vervolgens via de kanalen naar buiten: dat kost zelf geen energie.
- Het cotransport werkt alleen dankzij de Na+-gradiënt, die de Na+/K+-pomp met ATP in stand houdt.
Valkuilen
- Cotransport “passief” noemen zonder de indirecte ATP-kosten.
- De richting van de Na+/K+-pomp omdraaien (Na+ gaat naar buiten).
- Endocytose en exocytose verwisselen.
Test jezelf
Waarom kan een overmaat aan andere grote aminozuren de opname van fenylalanine in de hersenen remmen?
Ze gebruiken hetzelfde transporteiwit en concurreren om de bindingsplaatsen.
Waarom bevindt het apolaire deel van een membraaneiwit zich in het midden van het membraan?
Het midden van de fosfolipidendubbellaag is hydrofoob.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 examenjaren — 37,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 24 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 31 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 1 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 36 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 11 · 3 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 13 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 33 · 1 punt antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 8 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats