Prioriteit: đźź  Midden

In 3 van de 8 examenjaren, met in die jaren vaak meerdere vragen: indirect actief transport via de Na+/K+-pomp (2–3p), endocytose en exocytose, en concurrentie om een transporteiwit.

Wat moet je kunnen?

  • Passief en actief transport onderscheiden en voorbeelden geven.
  • Uitleggen waarom cotransport met Na+ indirect ATP kost.
  • Endocytose en exocytose herkennen, benoemen en schetsen.

De kern

TransportRichtingEnergieVoorbeeld
diffusiemet de gradiënt meegeenO2, CO2 door het membraan
gefaciliteerde diffusiemet de gradiënt mee, via kanaal of dragergeenCl—kanalen, glucosedrager
actief transporttegen de gradiënt inATPNa+/K+-pomp: 3 Na+ eruit, 2 K+ erin
cotransport (symport)stof gaat mee met Na+ dat naar binnen stroomtindirect ATPglucose of carnitine in nier en darm
endocytose / fagocytosegroot deeltje ingesnoerd in een blaasjeATPopname van een liposoom of bacterie
exocytoseblaasje versmelt met het membraanATPafgifte van transmitter of hormoon
  • Het midden van de dubbellaag is hydrofoob: apolaire stoffen en apolaire delen van eiwitten passen daar.
  • Stoffen die hetzelfde transporteiwit gebruiken, concurreren: veel van de ene stof remt de opname van de andere.

Zo wordt het gevraagd

  • Leg uit dat reabsorptie van carnitine in de nieren toch ATP kost (2022-3 vraag 1).
  • Leg uit dat het transport van Cl- op zich geen energie kost, maar indirect wel (2021-1 vraag 11, 3p).
  • Noteer de naam van het transportproces waarmee een liposoom wordt opgenomen (2026-2 vraag 31: endocytose).

Zo formuleer je het antwoord. Gebruik de keten: stof gaat met Na+ de cel in → Na+-gradiënt nodig → Na+/K+-pomp houdt die in stand → pomp kost ATP.

Zo scoor je de punten. Bij 2022-3 vraag 1 1p voor de Na+-concentratie in de cel moet laag blijven (gradiënt) en 1p voor de Na+/K+-pomp verbruikt daarvoor ATP; “de pomp haalt het meegekomen Na+ weer weg” levert het eerste punt niet op. Bij 2026-2 vraag 31 is fagocytose ook goed.

Uitgewerkt voorbeeld

Indirect actief transport (examenstijl, vergelijk 2021-1 vraag 11)

Cl- komt samen met Na+ en K+ via een cotransporteiwit de cel in en verlaat de cel via chloridekanalen. Leg uit dat dit transport indirect energie kost.

  1. Door het cotransport wordt de Cl—concentratie in de cel hoog.
  2. Cl- diffundeert vervolgens via de kanalen naar buiten: dat kost zelf geen energie.
  3. Het cotransport werkt alleen dankzij de Na+-gradiënt, die de Na+/K+-pomp met ATP in stand houdt.

Valkuilen

  • Cotransport “passief” noemen zonder de indirecte ATP-kosten.
  • De richting van de Na+/K+-pomp omdraaien (Na+ gaat naar buiten).
  • Endocytose en exocytose verwisselen.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt