Prioriteit: 🔴 Hoog
In 6 van de 8 examenjaren: waar en wanneer eiwitsynthese plaatsvindt (kern, ribosomen, rode bloedcel zonder kern), promotor en afleesrichting, en welke streng een RNA-molecuul bindt (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Transcriptie en translatie beschrijven: plaats, enzymen en moleculen.
- Matrijsstreng en coderende streng onderscheiden en een mRNA- of DNA-volgorde afleiden.
- Met een codonschema (Binas) een aminozuurvolgorde bepalen.
- Uitleggen wat er gebeurt als transcriptie of translatie geremd wordt (antibiotica, cellen zonder kern).
De kern
| Transcriptie | Translatie | |
|---|---|---|
| plaats (eukaryoot) | kern | ribosomen in het cytoplasma (vrij of op het ER) |
| enzym/organel | RNA-polymerase | ribosoom + tRNA |
| start | RNA-polymerase bindt aan de promotor | startcodon AUG |
| eind | terminator | stopcodon |
| product | (pre-)mRNA | polypeptideketen |
- Matrijsstreng: wordt afgelezen; het mRNA is daaraan complementair.
- Coderende streng: heeft dezelfde volgorde als het mRNA, maar met T in plaats van U.
- De strengen lopen antiparallel; RNA-polymerase bouwt mRNA van 5’ naar 3’.
- Elk gen heeft een eigen promotor; genen kunnen op verschillende strengen liggen en in tegengestelde richting worden afgelezen.
- Codon = drie basen op het mRNA; anticodon = complementaire drie basen op het tRNA.
- Bij prokaryoten liggen transcriptie en translatie niet gescheiden door een kernmembraan en zijn er geen introns.
- Rode bloedcellen van zoogdieren hebben geen kern en geen ribosomen: ze kunnen geen nieuwe eiwitten maken.
Zo wordt het gevraagd
- Beredeneer dat dit gen een andere promotor heeft dan het buurgen (2026-2 vraag 6).
- Welke sequentie heeft een antisense-molecuul dat aan het mRNA bindt? (2026-2 vraag 28).
- Verklaar dat aanmaak van extra enzym niet kan plaatsvinden in rode bloedcellen (2024-1 vraag 28).
- Leg uit hoe dit antibioticum de vermenigvuldiging van bacteriën stopt (2018-1 vraag 12).
- Welke processen (transcriptie, translatie, replicatie) nodig zijn bij een afweermechanisme (2021-1 vraag 20).
Zo formuleer je het antwoord. Noem het proces én de plaats: translatie aan de ribosomen. Leg bij een remmer de keten uit: geen translatie → geen eiwitten (enzymen, bouwstoffen) → geen celdeling.
Zo scoor je de punten. Bij 2026-2 vraag 6 telt de genen hebben een verschillende afleesrichting, en ook elk gen heeft een eigen promotor. Bij 2024-1 vraag 28 telt geen kern, DNA of ribosomen. Bij 2018-1 vraag 12 1p voor eiwitsynthese wordt geremd en 1p voor een gevolg dat het stoppen van de deling verklaart.
Uitgewerkt voorbeeld
Van DNA naar aminozuren (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
De matrijsstreng van een stukje gen is 3’-TAC AAA CCG ATT-5’. Geef het mRNA, de coderende streng en de aminozuren.
- mRNA (complementair aan de matrijs, U in plaats van T): 5’-AUG UUU GGC UAA-3’.
- Coderende streng (gelijk aan het mRNA met T): 5’-ATG TTT GGC TAA-3’.
- Codons aflezen met het codonschema: AUG = Met (start), UUU = Phe, GGC = Gly, UAA = stop.
- Polypeptide: Met-Phe-Gly.
Antibioticum dat de translatie remt (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 12)
Een antibioticum blokkeert de bacteriële ribosomen. Leg uit hoe dit de vermenigvuldiging van de bacteriën stopt.
- Zonder werkende ribosomen vindt geen translatie plaats: geen nieuwe eiwitten.
- Enzymen en bouwstoffen voor DNA-replicatie en celdeling worden niet gemaakt.
- De bacterie kan zich niet delen.
Valkuilen
- De coderende streng als matrijs gebruiken (dan krijg je het complement van het mRNA).
- T en U door elkaar halen: RNA heeft U, DNA heeft T.
- Translatie in de kern plaatsen.
- Vergeten dat de promotor bij de transcriptie hoort, niet bij de translatie.
- Het stopcodon als aminozuur meetellen.
- Vergeten dat een complementaire streng antiparallel is: in 5’→3’-richting geschreven is het het omgekeerde complement (zie 2026-2 vraag 28).
Test jezelf
Waarom kunnen twee naburige genen elk een eigen promotor hebben die in tegengestelde richting ligt?
De genen liggen op verschillende strengen; RNA-polymerase leest elke matrijsstreng in de eigen 3’→5’-richting af en heeft voor elk gen een promotor nodig.
Een antisense-molecuul moet aan het mRNA binden. Lijkt zijn volgorde op de matrijsstreng of op de coderende streng?
Op de matrijsstreng: die is complementair aan het mRNA (een DNA-antisense heeft T in plaats van U).
Waarom kan een rijpe rode bloedcel van een zoogdier geen enzym bijmaken?
Hij heeft geen kern (geen DNA voor transcriptie) en geen ribosomen (geen translatie).
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2026 tijdvak 2, vraag 6 en 28: promotor en antisense (1p + 2p) · antwoord 6, 28
- 2018 tijdvak 1, vraag 12: tetracycline (2p) · antwoord
- 2024 tijdvak 1, vraag 28: rode bloedcellen (1p) · antwoord
- 2023 tijdvak 2, vraag 7: vermenigvuldiging van een RNA-virus (2p) · antwoord
- 2021 tijdvak 1, vraag 20: CRISPR-Cas (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 6 van de 8 examenjaren — 75%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 1 vraag 31 · 2 punten antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 6 · 1 punt antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 28 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 2 · 2 punten antwoord 2024 tijdvak 1 vraag 28 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 7 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 1 vraag 20 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 14 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 12 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats