Prioriteit: 🟠 Midden

In 5 van de 8 examenjaren, vooral als meerkeuzevraag (2p): hyper- of hypotoon, wat er met cellen gebeurt, en turgor tegenover plasmolyse.

Wat moet je kunnen?

  • Bepalen of een milieu hypertoon, hypotoon of isotoon is ten opzichte van een cel.
  • Het effect op dierlijke en plantaardige cellen voorspellen.
  • Uitleggen hoe actieve ionenopname water via osmose laat volgen (worteldruk).

De kern

Milieu t.o.v. celWater gaatDierlijke celPlantencel
hypertoon (meer opgeloste deeltjes buiten)de cel uitkrimptturgor neemt af → plasmolyse
isotoonnetto nietblijft gelijkslap
hypotoon (minder deeltjes buiten)de cel inzwelt, kan knappenstevig (turgor), knapt niet door de celwand
  • Turgor = druk van de celinhoud tegen de celwand. Een blad dat verwelkt, verliest eerst turgor; plasmolyse is pas het loslaten van het membraan van de celwand.
  • Actief ionentransport verhoogt de osmotische waarde van een cel of weefsel; water volgt dan via osmose (zo ontstaat worteldruk).
  • Dieren in zout water (hypertoon milieu) verliezen water en moeten zout uitscheiden of de interne osmotische waarde verhogen.

Zo wordt het gevraagd

  • Wordt het bloedplasma hyper- of hypotoon, en wat gebeurt er met de bloedcellen? (2021-3 vraag 10).
  • Krimpt het blad door turgorverlies, door voortschrijdende plasmolyse of beide? (2021-2 vraag 23).
  • Leg uit hoe het watertransport naar de bladeren afneemt door zuurstoftekort in de wortels (2025-1 vraag 9, 3p).

Zo formuleer je het antwoord. Noem de richting van de osmose (naar de hoogste osmotische waarde) en het gevolg voor het celtype. Bij planten: onderscheid turgorverlies en plasmolyse.

Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 9 1p voor minder ATP (minder aerobe dissimilatie), 1p voor minder actieve ionenopname en 1p voor minder osmose/worteldruk, dus minder watertransport.

Uitgewerkt voorbeeld

Zuurstoftekort in de wortels (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 9)

Bij een overstroming krijgen wortels te weinig zuurstof. Leg uit waarom de bladeren minder water krijgen.

  1. Minder O2 → minder aerobe dissimilatie → minder ATP.
  2. Minder ATP → minder actieve opname van ionen in de wortel.
  3. Lagere osmotische waarde → minder osmose en minder worteldruk → minder water naar de bladeren.

Valkuilen

  • Hypertoon en hypotoon omdraaien: kijk naar het milieu ten opzichte van de cel.
  • Plantencellen laten knappen in hypotoon water (de celwand voorkomt dat).
  • Krimpen van een blad direct “plasmolyse” noemen: eerst is het turgorverlies.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt