Prioriteit: 🟠 Midden
In 5 van de 8 examenjaren, vooral als meerkeuzevraag (2p): hyper- of hypotoon, wat er met cellen gebeurt, en turgor tegenover plasmolyse.
Wat moet je kunnen?
- Bepalen of een milieu hypertoon, hypotoon of isotoon is ten opzichte van een cel.
- Het effect op dierlijke en plantaardige cellen voorspellen.
- Uitleggen hoe actieve ionenopname water via osmose laat volgen (worteldruk).
De kern
| Milieu t.o.v. cel | Water gaat | Dierlijke cel | Plantencel |
|---|---|---|---|
| hypertoon (meer opgeloste deeltjes buiten) | de cel uit | krimpt | turgor neemt af → plasmolyse |
| isotoon | netto niet | blijft gelijk | slap |
| hypotoon (minder deeltjes buiten) | de cel in | zwelt, kan knappen | stevig (turgor), knapt niet door de celwand |
- Turgor = druk van de celinhoud tegen de celwand. Een blad dat verwelkt, verliest eerst turgor; plasmolyse is pas het loslaten van het membraan van de celwand.
- Actief ionentransport verhoogt de osmotische waarde van een cel of weefsel; water volgt dan via osmose (zo ontstaat worteldruk).
- Dieren in zout water (hypertoon milieu) verliezen water en moeten zout uitscheiden of de interne osmotische waarde verhogen.
Zo wordt het gevraagd
- Wordt het bloedplasma hyper- of hypotoon, en wat gebeurt er met de bloedcellen? (2021-3 vraag 10).
- Krimpt het blad door turgorverlies, door voortschrijdende plasmolyse of beide? (2021-2 vraag 23).
- Leg uit hoe het watertransport naar de bladeren afneemt door zuurstoftekort in de wortels (2025-1 vraag 9, 3p).
Zo formuleer je het antwoord. Noem de richting van de osmose (naar de hoogste osmotische waarde) en het gevolg voor het celtype. Bij planten: onderscheid turgorverlies en plasmolyse.
Zo scoor je de punten. Bij 2025-1 vraag 9 1p voor minder ATP (minder aerobe dissimilatie), 1p voor minder actieve ionenopname en 1p voor minder osmose/worteldruk, dus minder watertransport.
Uitgewerkt voorbeeld
Zuurstoftekort in de wortels (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 9)
Bij een overstroming krijgen wortels te weinig zuurstof. Leg uit waarom de bladeren minder water krijgen.
- Minder O2 → minder aerobe dissimilatie → minder ATP.
- Minder ATP → minder actieve opname van ionen in de wortel.
- Lagere osmotische waarde → minder osmose en minder worteldruk → minder water naar de bladeren.
Valkuilen
- Hypertoon en hypotoon omdraaien: kijk naar het milieu ten opzichte van de cel.
- Plantencellen laten knappen in hypotoon water (de celwand voorkomt dat).
- Krimpen van een blad direct “plasmolyse” noemen: eerst is het turgorverlies.
Test jezelf
In ijskoud water bevriest een deel van het bloedplasma. Wat gebeurt er met de bloedcellen?
Het overgebleven plasma wordt hypertoon: water verlaat de cellen en ze krimpen.
Hoe kan een vis in zoet water (hypotoon) zijn osmotische waarde handhaven?
Door urine met een lage zoutconcentratie te maken (veel water kwijt, weinig zout).
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 5 van de 8 examenjaren — 62,5%.
Examen Vraag Antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 9 · 3 punten antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 20 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 2 vraag 18 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 2 vraag 23 · 2 punten antwoord 2021 tijdvak 3 vraag 10 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 15 · 2 punten antwoord Toelichting per vindplaats