Prioriteit: 🟠 Midden
In 3 van de 8 examenjaren, als regelkring om af te maken of als uitleg bij een vochtafdrijvend middel, diabetes of een vis in zoet of zout water (2p per vraag).
Wat moet je kunnen?
- De regelkring van ADH in de juiste volgorde opschrijven, met de juiste organen.
- Voorspellen wat er met ADH-afgifte, terugresorptie en urine gebeurt bij veel drinken, zweten, zout eten of een hoge bloedsuikerspiegel.
- Uitleggen hoe ureum in het niermerg en de verzamelbuisjes het waterverlies beïnvloeden.
De kern
flowchart LR A[osmotische waarde bloed stijgt] --> B[osmoreceptoren hypothalamus] B --> C[hypofyse geeft meer ADH af] C --> D[verzamelbuisjes beter doorlaatbaar voor water] D --> E[meer terugresorptie water, minder en geconcentreerde urine] E --> F[osmotische waarde bloed daalt] F -. negatieve terugkoppeling .-> A
| Situatie | Osmotische waarde bloed | ADH | Doorlaatbaarheid verzamelbuisjes | Urine |
|---|---|---|---|---|
| veel water drinken | daalt | minder | kleiner | veel, verdund |
| zweten, zout eten | stijgt | meer | groter | weinig, geconcentreerd |
| hoge bloedsuikerspiegel | stijgt | meer | groter | (minder) |
- ADH wordt gemaakt in de hypothalamus en afgegeven door de hypofyse (achterkwab). In het examen geldt “hypofyse” als de klier die ADH afgeeft.
- Een hoge osmotische waarde in het niermerg (mede door ureum) trekt water uit de verzamelbuisjes. Blijft ureum in de voorurine, dan houdt de urine water vast.
- Vochtafdrijvend middel (diureticum): meer waterverlies, maar geen vetverlies.
Zo wordt het gevraagd
- Een regelschema bij zoet water afmaken door het juiste woord te kiezen: osmotische waarde, hypofyse/hypothalamus, meer/minder ADH, glomeruli/verzamelbuisjes, reabsorptie (2022-2 vraag 17, uitwerkbijlage).
- Neemt de ADH-afgifte bij een hogere bloedsuikerspiegel toe of af, en de resorptie van water? (2018-2 vraag 10)
- Welk hypofysehormoon kan een vochtafdrijvend middel beïnvloeden, en wordt de afgifte gestimuleerd of geremd? (2022-1 vraag 2)
- Beredeneren hoe een lagere doorlaatbaarheid voor ureum tot meer waterverlies leidt (2022-1 vraag 3).
Zo formuleer je het antwoord. Schrijf de keten met pijlen of “waardoor”: oorzaak → osmotische waarde → ADH → doorlaatbaarheid verzamelbuisjes → terugresorptie water → urine. Noem steeds de richting (stijgt/daalt, meer/minder).
Zo scoor je de punten. Bij 2022-2 vraag 17 1p voor hypofyse en verzamelbuisjes en 1p voor daalt, minder, kleiner, af. Bij 2022-1 vraag 3 1p voor minder ureum wordt teruggeresorbeerd en 1p voor de osmotische waarde van het nierweefsel is lager (of van de urine hoger), dus blijft er meer water in de urine. Bij 2022-1 vraag 1 1p voor gewichtsafname door waterverlies en 1p voor geen verlies van lichaamsvet (of: het water wordt later weer opgenomen).
Uitgewerkt voorbeeld
Regelkring na het drinken van veel water (examenstijl, vergelijk 2022-2 vraag 17)
- Veel water drinken: de osmotische waarde van het bloed daalt.
- De hypofyse geeft minder ADH af.
- De verzamelbuisjes worden minder doorlaatbaar voor water.
- De terugresorptie van water neemt af: veel, verdunde urine.
- De osmotische waarde stijgt weer naar de normwaarde: negatieve terugkoppeling.
Valkuilen
- Glomeruli kiezen in plaats van verzamelbuisjes: ADH werkt op de verzamelbuisjes, niet op de filtratie.
- De richting omdraaien: meer ADH betekent minder urine.
- Een vochtafdrijvend middel zien als afslankmiddel: alleen water gaat verloren.
- Vergeten dat het een negatieve terugkoppeling is: het effect werkt de oorspronkelijke verandering tegen.
Test jezelf
Iemand zweet veel tijdens een marathon. Wat gebeurt er met de ADH-afgifte en met de urineproductie?
De osmotische waarde stijgt → meer ADH → meer terugresorptie van water → minder (geconcentreerde) urine.
Een vis verhuist van zout naar zoet water. Moeten de verzamelbuisjes beter of minder goed doorlaatbaar worden voor water?
Minder doorlaatbaar: de vis neemt veel water op en moet juist veel verdunde urine maken.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 2, vraag 17–18: ADH-schema bij zoet water, ureum bij zoutwaterbruinvissen (2p + 2p) · antwoord 17, 18 · uitwerkbijlage
- 2022 tijdvak 1, vraag 1–3: vochtafdrijvend afslankmiddel, ADH en ureum (2p + 2p + 2p) · antwoord 1, 3
- 2018 tijdvak 2, vraag 10: ADH bij een hoge bloedsuikerspiegel (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 examenjaren — 37,5%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2022 tijdvak 1 vraag 1 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 1 vraag 2 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 1 vraag 3 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 17 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 2 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 10 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 10 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
- Homeostase en regelkringen
- Hormoonstelsel en hypothalamus-hypofyse
- Nier en urinevorming
- Osmose, plasmolyse en turgor
Onderwerpen die dit ondersteunt
- (geen)