Prioriteit: đź”´ Hoog
In 7 van de 8 examenjaren: vooral animaal tegenover autonoom en ortho- tegenover parasympatisch (juist/onjuist), en de ligging en functie van hersendelen en neuronen (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- De delen van het zenuwstelsel en hun functie noemen.
- Een effect toewijzen aan het animale of autonome zenuwstelsel, en binnen het autonome aan het ortho- of parasympatische deel.
- In een doorsnede van het ruggenmerg sensorische, schakel- en motorische neuronen herkennen.
- De baan van een impuls van receptor naar hersenschors volgen.
De kern
| Deel | Functie |
|---|---|
| grote hersenen (hersenschors) | bewuste waarneming, willekeurige bewegingen, gedrag, geheugen |
| kleine hersenen | coördinatie van bewegingen, evenwicht |
| hersenstam (incl. verlengde merg) | ademcentrum, hartslag, bloeddruk, reflexen |
| hypothalamus | temperatuur, honger, dorst, aansturing hypofyse |
| ruggenmerg | geleiding naar en van de hersenen; reflexen |
| Grijze stof | Witte stof |
|---|---|
| cellichamen en synapsen | uitlopers (axonen) met myeline |
| in hersenen buiten, in ruggenmerg binnen | in hersenen binnen, in ruggenmerg buiten |
| Orthosympatisch | Parasympatisch | |
|---|---|---|
| situatie | actie, stress (“fight or flight”) | rust en vertering |
| hart | sneller, krachtiger | langzamer |
| bronchiolen | verwijden | vernauwen |
| bloedvaten in huid en darm | vernauwen | |
| vertering | geremd | gestimuleerd |
| bijniermerg | afgifte (nor)adrenaline |
- Animaal zenuwstelsel: skeletspieren, bewust te sturen (bewegen, rillen). Autonoom: hartspier, gladde spieren, klieren.
- Ruggenmerg: sensorische neuronen komen via de rugzijde binnen, met hun cellichaam in de spinale knoop; motorische neuronen hebben hun cellichaam in de grijze stof van het ruggenmerg en verlaten het aan de buikzijde; schakelneuronen liggen geheel in het centrale zenuwstelsel.
- Sensorische banen kruisen: prikkels uit de linkerhand komen in de rechterhersenhelft aan.
- Beschadigde neuronen worden meestal niet vervangen; herstel gaat via nieuwe uitlopers en synapsen van overgebleven neuronen.
Zo wordt het gevraagd
- Beschrijf waaraan je kan zien dat de neuronen geen schakelneuronen en geen sensorische neuronen zijn (2022-3 vraag 31).
- Effecten van polio of kou toewijzen aan het animale of autonome zenuwstelsel (2022-3 vraag 33, 2026-2 vraag 12).
- Noteer het hormoon en het deel van het autonome zenuwstelsel dat de afgifte stimuleert (2022-3 vraag 29: (nor)adrenaline, orthosympatisch).
- Verklaar dat uitval van zenuwcellen in de kleine hersenen tot bevingen kan leiden (2018-2 vraag 18).
- Welke baan volgen de impulsen van een pijnreceptor in de hand tot de pijngewaarwording? (2019-1 vraag 10).
Zo formuleer je het antwoord. Noem het deel van het zenuwstelsel bij naam en koppel het aan de functie die in de context nodig is: de kleine hersenen coördineren spierbewegingen, dus bij uitval ontstaan bevingen. Gebruik bij het herkennen van neuronen kenmerken die je in de afbeelding ziet: waar het cellichaam ligt en waar de uitloper heen gaat.
Zo scoor je de punten. Bij 2022-3 vraag 31 1p per juiste beschrijving (bijvoorbeeld uitlopers naar spieren en cellichaam in het ruggenmerg). Bij 2022-3 vraag 29 telt grensstreng ook voor het tweede punt. Bij 2022-3 vraag 32 krijg je geen punt als je zegt dat er nieuwe neuronen gevormd worden. Bij 2019-1 vraag 10 2p voor de juiste baan in de juiste volgorde; twee met name genoemde bijna-juiste banen leveren 1p op.
Uitgewerkt voorbeeld
Na een virusinfectie zijn veel motorische neuronen in het ruggenmerg gestorven. Jaren later kan de patiënt weer bewegen. Hoe kan dat?
- Neuronen worden niet vervangen: er ontstaan geen nieuwe neuronen.
- Overgebleven motorische neuronen vormen nieuwe uitlopers en motorische eindplaatjes.
- Daardoor worden eerder verlamde spiervezels opnieuw aangestuurd.
Een zwemmer in koud water rilt; tijdens een astma-aanval vernauwen de bronchiolen. Welk deel van het zenuwstelsel stuurt dit aan?
- Rillen = samentrekken van skeletspieren → animaal zenuwstelsel.
- Bronchiolen vernauwen = gladde spieren in rust → parasympatisch deel van het autonome zenuwstelsel.
Valkuilen
- Rillen aan het autonome zenuwstelsel toeschrijven: rillen gebeurt met skeletspieren (animaal).
- Ortho- en parasympatisch omdraaien bij de bronchiolen (parasympatisch = vernauwen).
- Grijze en witte stof in het ruggenmerg verwisselen: in het ruggenmerg ligt de grijze stof binnen.
- Taken van kleine en grote hersenen verwarren: coördinatie hoort bij de kleine hersenen.
- Zeggen dat beschadigde neuronen door deling worden vervangen.
Test jezelf
Waar ligt het cellichaam van een sensorisch neuron dat informatie uit de huid naar het ruggenmerg brengt?
In de spinale knoop (buiten het ruggenmerg, aan de rugzijde).
Waarom zijn myeline-uitlopers vooral in de witte stof te vinden?
Witte stof bestaat uit uitlopers met myeline; de witte kleur komt van de myeline.
Welk deel van het zenuwstelsel stimuleert de afgifte van adrenaline door het bijniermerg?
Het orthosympatische deel van het autonome zenuwstelsel.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 3, vraag 31–33: polio en het zenuwstelsel (2p + 1p + 2p) · antwoord 31, 33
- 2019 tijdvak 1, vraag 10: impulsbaan van hand naar hersenschors (2p) · antwoord
- 2025 tijdvak 1, vraag 28: ligging van cellichamen in het ruggenmerg (2p) · antwoord
- 2026 tijdvak 2, vraag 12: animaal en autonoom bij kou (2p) · antwoord
- 2018 tijdvak 2, vraag 18: kleine hersenen (1p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord 2026 tijdvak 2 vraag 12 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 1 vraag 28 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 31 · 2 punten antwoord 2025 tijdvak 2 vraag 37 · 1 punt antwoord 2024 tijdvak 2 vraag 14 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 1 vraag 6 · 1 punt antwoord 2023 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 32 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 1 vraag 33 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 29 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 31 · 2 punten antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 32 · 1 punt antwoord 2022 tijdvak 3 vraag 33 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 1 vraag 10 · 2 punten antwoord 2019 tijdvak 2 vraag 28 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 5 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 1 vraag 22 · 2 punten antwoord 2018 tijdvak 2 vraag 18 · 1 punt antwoord Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 12
- 2025 tijdvak 2: vraag 31, 37
- 2025 tijdvak 1: vraag 28
- 2024 tijdvak 2: vraag 14
- 2023 tijdvak 2: vraag 36
- 2023 tijdvak 1: vraag 6
- 2022 tijdvak 3: vraag 29, 31, 32, 33
- 2022 tijdvak 1: vraag 32, 33
- 2019 tijdvak 2: vraag 28
- 2019 tijdvak 1: vraag 10
- 2018 tijdvak 2: vraag 18
- 2018 tijdvak 1: vraag 5, 22