Elektrische componenten

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 onderzochte examenjaren, vaak als tekenvraag op de uitwerkbijlage (meters of een diode goed aansluiten, 1–3p) of als redenering met PTC-gedrag.

Wat moet je kunnen?

• Een component herkennen aan zijn (I,U)-diagram en het gedrag verklaren.
• Een schakelschema tekenen of aanvullen met stroommeter, spanningsmeter, diode of regelbare weerstand.
• Beredeneren wat een PTC, NTC of LDR doet met stroom en spanning in een kring.

De kern

Component	Gedrag	(I,U)-diagram
ohmse weerstand	$R$ constant	rechte lijn door $O$
gloeilamp / PTC	$R$ stijgt bij hogere temperatuur	buigt af naar de $U$-as (wordt minder steil)
NTC	$R$ daalt bij hogere temperatuur	wordt steiler
LDR	$R$ daalt bij meer licht	–
diode / LED	geleidt in één richting, pas boven een drempelspanning	vrijwel 0, daarna steil omhoog

Meter	Aansluiten	Eigen weerstand
stroommeter	in serie met de component	heel klein
spanningsmeter	parallel over de component	heel groot

• De werking van LDR en NTC volgt uit Band gap: meer licht of warmte maakt meer ladingsdragers vrij.
• Een bruggelijkrichter (vier diodes) maakt van wisselspanning een gelijkgerichte spanning.

Zo wordt het gevraagd

• PTC/NTC-classificatie van een gloeilampje beargumenteren met het (I,U)-diagram (2025-2 vraag 1, 3p).
• Een schakelschema completeren met stroommeter en spanningsmeter (2025-2 vraag 3, 2p; 2021-3 vraag 8).
• Een diode op de juiste plaats en in de juiste richting tekenen om terugstroom te blokkeren (2018-1 vraag 26).
• Te hoog of te laag vermogen van een lampje verklaren uit PTC-gedrag in plaats van een ohmse weerstand (2026-1 vraag 10).

Uitgewerkt voorbeeld

PTC of NTC? (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 1)

Uit een (I,U)-diagram lees je af: bij 2,0 V is $I=0,10$ A, bij 6,0 V is $I=0,20$ A.

1. $R=\frac{2,0}{0,10}=20\Omega$ en $R=\frac{6,0}{0,20}=30\Omega$
2. $R$ neemt toe bij grotere stroom; de gloeidraad wordt dan warmer.
3. Dus gedraagt het lampje zich als een PTC.

Meters aansluiten (examenstijl, vergelijk 2021-3 vraag 8)

Je wilt stroom en spanning van een batterij meten die leegloopt over een weerstand $R$.

• Stroommeter in serie met $R$ (in de kring).
• Spanningsmeter parallel over de batterij (of over $R$, die dezelfde spanning heeft).

Valkuilen

• Een spanningsmeter in serie tekenen: dan loopt er vrijwel geen stroom.
• Een stroommeter parallel tekenen: kortsluiting.
• Een diode in de sperrichting tekenen.
• PTC en NTC verwisselen (“negatief” betekent: weerstand omlaag bij hogere temperatuur).

Test jezelf

Een NTC zit in serie met een lampje. De temperatuur stijgt. Wat gebeurt er met het lampje?

$R_{\text{NTC}}$ daalt, dus de totale weerstand daalt, $I$ neemt toe en het lampje brandt feller.

Waarom moet een spanningsmeter een grote weerstand hebben?

Zodat er vrijwel geen stroom door de meter gaat en de schakeling niet verandert.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2025 tijdvak 2, vraag 1 en 3: PTC-gedrag en meters in een schema (3p + 2p)
• 2026 tijdvak 1, vraag 10: gloeilamp als PTC in een schakeling (3p)
• 2022 tijdvak 3, vraag 1 en 4: meetschakeling met LED en regelbare weerstanden (3p + 2p)
• 2018 tijdvak 1, vraag 26: diode tegen terugstroom (2p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 7 van de 8 onderzochte examenjaren (2018-2026, 2020: geen examen gehouden) — 87,5%.

• 2026 tijdvak 1: vraag 10
• 2025 tijdvak 2: vraag 1, 3
• 2025 tijdvak 1: vraag 15
• 2024 tijdvak 2: vraag 1
• 2023 tijdvak 1: vraag 5, 6
• 2022 tijdvak 3: vraag 1, 4
• 2021 tijdvak 3: vraag 8
• 2018 tijdvak 1: vraag 26

---

Ondersteunende onderwerpen

• Wet van Ohm
• Band gap

Onderwerpen die dit ondersteunt

• (geen)