Prioriteit: š“ Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, meestal als energiediagram compleet maken āzodat duidelijk wordt wat de invloed van de katalysator isā of als verklaring van een snelheidsverschil (1ā3p).
Wat moet je kunnen?
- In een energiediagram de geactiveerde toestand en het effect van een katalysator tekenen, met bijschriften.
- Verklaren waarom een reactie (of bijreactie) pas bij hoge temperatuur of na belichting start.
- Een diagram kiezen dat past bij gegevens over de snelheid van stappen.
- Uitleggen wat een katalysator niet verandert.
De kern

| Een katalysator ⦠| |
|---|---|
| verlaagt de activeringsenergie | ā (andere reactieroute) |
| verhoogt de reactiesnelheid (heen en terug) | ā |
| verkort de insteltijd van een evenwicht | ā |
| verandert de reactiewarmte | nee |
| verandert de ligging van het evenwicht of | nee |
| wordt verbruikt | nee |
- Geactiveerde toestand = overgangstoestand: de top van het diagram. = top min beginniveau.
- Hogere temperatuur: meer deeltjes hebben genoeg energie om over de top te komen, dus meer effectieve botsingen.
- Een reactie met een hoge activeringsenergie verloopt pas bij een hoge temperatuur (of met licht, dat bindingen breekt of radicalen vormt).
- Hoe lager de activeringsenergie, hoe sneller de reactie (bij dezelfde temperatuur).
- Enzymen zijn biologische katalysatoren, zie Enzymen als biokatalysator.
Zo wordt het gevraagd
- āTeken de ontbrekende energieniveaus met bijbehorende bijschriften zodat duidelijk wordt wat de invloed van de katalysator isā (2026-2, 2022-1). Punten: lagere top, zelfde begin- en eindniveau, bijschriften.
- āGeef een mogelijke verklaring waarom de vorming van nevenproducten in R3 alleen optreedt bij een hoge temperatuurā (2018-1).
- āLeg uit bij welke waarde van het massapercentage ⦠de reactiesnelheid het hoogst isā met een grafiek van de activeringsenergie (2024-1).
- āLeg uit waarom de polymerisatie pas start na het beschijnen met het lampjeā (2025-2).
Zo formuleer je het antwoord. Bij een energiediagram: begin- en eindniveau blijven gelijk, alleen de geactiveerde toestand ligt met katalysator lager; zet bij elk getekend niveau een bijschrift. Bij een snelheidsvraag leg je het verband expliciet: lagere activeringsenergie ā meer deeltjes hebben genoeg energie ā hogere reactiesnelheid, en trek dan een conclusie uit de figuur.
Zo scoor je de punten. Tekenvragen scoren per niveau met bijschrift: bij 2022-1 vraag 3 (3p) 1p per juist getekend niveau met juist bijschrift; zonder of met een fout bijschrift gaat dat punt verloren. Bij 2024-1 vraag 9 1p voor het inzicht ālage activeringsenergie, hoogste snelheidā en 1p voor de consequente conclusie.
Uitgewerkt voorbeeld
Energiediagram met katalysator (examenstijl, vergelijk 2022-1 vraag 3)
In het linker diagram staat de reactie zonder katalysator. Teken de reactie met katalysator.
- Beginstoffen: zelfde niveau, bijschrift ābeginstoffenā.
- Top (geactiveerde toestand): lager dan zonder katalysator, bijschrift āgeactiveerde toestandā.
- Producten: zelfde niveau als zonder katalysator, want verandert niet.
Controle: alleen de top is verschoven. Staan de producten op een ander niveau, dan is het fout. ā
Bijreactie alleen bij hoge temperatuur (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 16)
- De bijreactie heeft een hogere activeringsenergie dan de hoofdreactie.
- Bij lage temperatuur hebben vrijwel geen deeltjes genoeg energie voor de bijreactie.
- Bij hoge temperatuur wel: dan ontstaan ook nevenproducten.
Valkuilen
- Bij een katalysator ook het productniveau verschuiven.
- Zeggen dat een katalysator het evenwicht naar rechts verschuift.
- āGeactiveerde toestandā en āactiveringsenergieā door elkaar halen: het eerste is een niveau, het tweede een verschil.
- Bijschriften vergeten in een tekenvraag.
- Denken dat een exotherme reactie geen activeringsenergie nodig heeft.
Test jezelf
Wat gebeurt er met de insteltijd van een evenwicht als je een katalysator toevoegt? En met de ligging?
De insteltijd wordt korter; de ligging blijft gelijk.
Reactie A heeft = 50 kJ molā»Ā¹, reactie B 120 kJ molā»Ā¹. Welke is bij kamertemperatuur het snelst?
A: de lagere activeringsenergie, dus meer botsingen hebben genoeg energie.
Waarom start een radicaalpolymerisatie pas bij belichting?
Licht levert de energie om de initiator te splitsen in radicalen: zonder licht wordt de activeringsenergie niet gehaald.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 1, vraag 3: invloed van een katalysator in twee energiediagrammen tekenen (3p) Ā· antwoord Ā· uitwerkbijlage
- 2026 tijdvak 2, vraag 5: energieniveaus met katalysator en bijschriften (3p, samen met exotherm/endotherm) Ā· antwoord Ā· uitwerkbijlage
- 2024 tijdvak 1, vraag 9: hoogste reactiesnelheid uit een grafiek van de activeringsenergie (2p) Ā· antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren ā 87,5%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 5 Ā· 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 2 vraag 12 Ā· 1 punt antwoord ā 2024 tijdvak 1 vraag 9 Ā· 2 punten antwoord ā 2024 tijdvak 2 vraag 22 Ā· 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 2 vraag 24 Ā· 2 punten antwoord ā 2022 tijdvak 1 vraag 3 Ā· 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 3 vraag 8 Ā· 3 punten antwoord ā 2021 tijdvak 2 vraag 22 Ā· 2 punten antwoord ā 2018 tijdvak 1 vraag 16 Ā· 1 punt antwoord ā Toelichting per vindplaats