Reactiesnelheid

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 onderzochte examenjaren, als “leg uit met het botsende-deeltjesmodel” (2–3p) of als berekening van een gemiddelde reactiesnelheid (3–4p).

Wat moet je kunnen?

• Met het botsende-deeltjesmodel uitleggen waarom een factor de snelheid verandert, in de juiste begrippen.
• Een gemiddelde reactiesnelheid berekenen uit een grafiek of gegevens, in mol L⁻¹ s⁻¹.
• Uit een grafiek afleiden welk experiment het snelst verliep of bij de hoogste temperatuur.
• Uit meetreeksen de orde van een stof in een snelheidsvergelijking afleiden.

De kern

$s=\frac{\Delta c}{\Delta t}({\text{mol L}}^{-1}{\text{s}}^{-1})$

Bij een beginstof neemt $c$ af: gebruik de grootte van de verandering.

Factor	Botsende-deeltjesmodel
concentratie ↑ / druk ↑ (gas)	meer deeltjes per volume → meer botsingen per seconde
temperatuur ↑	deeltjes sneller → meer botsingen én meer botsingen met genoeg energie (effectieve botsingen)
verdelingsgraad ↑ (fijner)	groter contactoppervlak → meer botsingen per seconde
katalysator	lagere activeringsenergie → groter deel van de botsingen is effectief

• In een concentratie-tijdgrafiek is de snelheid de steilheid; steiler = sneller.
• De snelheid daalt tijdens de reactie, omdat de concentratie van de beginstoffen daalt.
• Bij een enzym of katalysator kan de snelheid verzadigen: alle actieve plaatsen zijn bezet.
• Snelheidsvergelijking $s=k[\text{A}{]}^m[\text{B}{]}^n$: verdubbelt $s$ als $[\text{A}]$ verdubbelt, dan $m=1$; verviervoudigt $s$, dan $m=2$.

Zo wordt het gevraagd

• “Leg uit, aan de hand van het botsende-deeltjes-model, welk experiment bij de hoogste temperatuur is uitgevoerd” (2024-2).
• “Leg uit … Gebruik hierbij begrippen uit het botsende-deeltjes-model” (2023-2): druk, afstand tussen deeltjes, botsingsfrequentie.
• “Bereken met behulp van figuur 2 de gemiddelde omzettingssnelheid … in mol L⁻¹ s⁻¹ tussen t = … en t = …” (2022-2).
• “Verklaar dat bij hogere concentraties lactaat de reactiesnelheid minder toeneemt” (2022-1): verzadiging.
• “Leg uit dat snelheidsvergelijking 1 in overeenstemming is met de gegevens in de tabel” (2019-2).

Uitgewerkt voorbeeld

Gemiddelde reactiesnelheid (examenstijl, vergelijk 2022-2 vraag 10)

Uit de grafiek: $[\text{A}]$ daalt van 0,80 naar 0,50 mol L⁻¹ tussen $t=0$ en $t=120$ s.

1. $\Delta c=0,80-0,50=0,30$ mol L⁻¹
2. $s=\frac{0,30}{120}=$ 2,5·10⁻³ mol L⁻¹ s⁻¹

Orde uit meetgegevens (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 26)

$2\text{NO}+{\text{O}}_2\to 2{\text{NO}}_2$. Meting: $[\text{NO}]\times 2$ (bij gelijke $[{\text{O}}_2]$) → $s\times 4$. $[{\text{O}}_2]\times 2$ (bij gelijke $[\text{NO}]$) → $s\times 2$.

1. $2^m=4$, dus $m=2$ voor NO.
2. $2^n=2$, dus $n=1$ voor O₂.
3. $s=k[\text{NO}{]}^2[{\text{O}}_2]$ ✓

Valkuilen

• “Deeltjes bewegen sneller” zeggen zonder de botsingen te noemen.
• Bij temperatuur alleen “meer botsingen” noemen: het belangrijkste is dat meer botsingen genoeg energie hebben.
• Macro-taal gebruiken (“het wordt warmer, dus sneller”) als microniveau gevraagd is.
• Een negatieve reactiesnelheid opschrijven, of de eenheid vergeten.
• Bij een grafiek de eindwaarde vergelijken in plaats van de steilheid.

Test jezelf

Waarom reageert zinkpoeder sneller met zoutzuur dan een zinkkorrel?

Poeder heeft een grotere verdelingsgraad: groter contactoppervlak, dus meer botsingen per seconde.

Waarom neemt de snelheid van een reactie af naarmate de tijd verstrijkt?

De concentratie van de beginstoffen daalt, dus minder botsingen per seconde.

Twee experimenten verlopen gelijk, maar grafiek B is in het begin steiler. Welke had de hoogste temperatuur?

B: steiler betekent een hogere beginsnelheid, dus meer effectieve botsingen.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2024 tijdvak 2, vraag 10: hoogste temperatuur uit grafieken met het botsende-deeltjesmodel (2p)
• 2023 tijdvak 2, vraag 20: druk en botsingsfrequentie (2p)
• 2025 tijdvak 2, vraag 26: gemiddelde reactiesnelheid in nmol L⁻¹ s⁻¹ (4p)
• 2025 tijdvak 1, vraag 14: daling van de snelheid verklaren en de grafiek schetsen (3p)
• 2019 tijdvak 2, vraag 26–27: snelheidsvergelijking en tabel (2p + 3p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 7 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 87,5%.

• 2025 tijdvak 2: vraag 18, 26
• 2025 tijdvak 1: vraag 14
• 2024 tijdvak 2: vraag 10
• 2023 tijdvak 2: vraag 20
• 2022 tijdvak 2: vraag 10
• 2022 tijdvak 1: vraag 23
• 2021 tijdvak 2: vraag 22
• 2019 tijdvak 2: vraag 26, 27
• 2018 tijdvak 1: vraag 26

---

Ondersteunende onderwerpen

• Activeringsenergie en katalyse
• Concentratie en molariteit
• Reactiemechanismen organisch

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Chemisch evenwicht
• Enzymen als biokatalysator