Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, als “leg uit of … exotherm of endotherm is”, als energiediagram tekenen, of gekoppeld aan evenwicht en temperatuur (2–3p).
Wat moet je kunnen?
- Met vormingswarmten of een gegeven reactiewarmte uitleggen of een reactie exotherm of endotherm is.
- Een energiediagram tekenen of compleet maken: niveaus van beginstoffen, overgangstoestand en producten.
- Het effect van temperatuur op een evenwicht verklaren met de endotherme richting.
- Conclusies trekken voor het proces: moet de reactor gekoeld of verwarmd worden?
De kern
| Exotherm | Endotherm | |
|---|---|---|
| energie | komt vrij | wordt opgenomen |
| negatief | positief | |
| producten t.o.v. beginstoffen | lager | hoger |
| reactor | koelen | verwarmen |

- Activeringsenergie : van beginstoffen naar de top (overgangstoestand). Een katalysator verlaagt de top, maar blijft gelijk (zie Activeringsenergie en katalyse).
- Is de heenreactie exotherm, dan is de terugreactie endotherm met dezelfde .
- Temperatuur omhoog → een evenwicht verschuift naar de endotherme kant.
- Rekenen met de reactiewarmte: Berekeningen met vormingswarmten. Opgenomen warmte door water: .
- Binas: tabel 57A (Vormingswarmten, anorganische stoffen, 7e editie; ScienceData-tabel 9.2.a).
Zo wordt het gevraagd
- “Leg uit of deze vorming van propaan uit propeen een exotherme of een endotherme reactie is” (2026-2): gebruik de vormingswarmten uit je Binas.
- “Maak op de uitwerkbijlage beide energiediagrammen compleet met de energieniveaus van de geactiveerde toestanden en van de reactieproducten” (2024-2).
- “Leg uit dat het evenwicht naar links verschuift bij verhoging van de temperatuur” (2025-2).
- “Leg uit welk energiediagram het best past bij de ontleding van … tot de elementen” (2023-2).
Zo formuleer je het antwoord. Bepaal het teken van de reactiewarmte met de vormingswarmten (negatief = exotherm) en zeg het expliciet. Bij een evenwicht en temperatuur: temperatuurverhoging verschuift het evenwicht naar de endotherme kant. In een energiediagram liggen de producten bij exotherm lager dan de beginstoffen.
Zo scoor je de punten. 1p per inzicht en 1p voor de consequente conclusie: bij 2025-1 vraag 9 (3p) 1p voor de dalende omzettingsgraad, 1p voor de verschuiving naar links en 1p voor de regel over de endotherme kant met conclusie. Bij 2024-2 vraag 22 1p voor exotherme diagrammen en 1p voor de lagere geactiveerde toestand.
Uitgewerkt voorbeeld
Exotherm of endotherm? (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 5)
, met (propeen) en (propaan) J mol⁻¹.
- J mol⁻¹
- Negatief, dus exotherm.
Controle: de producten liggen lager dan de beginstoffen, zoals in het linker diagram. ✓
Temperatuur en evenwicht (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 22)
In een motor ontstaat NO: , met (NO) J mol⁻¹. Leg uit waarom er bij hogere temperatuur meer NO ontstaat.
- J: de reactie naar rechts is endotherm.
- Bij een hogere temperatuur verschuift het evenwicht naar de endotherme kant, dus naar rechts: meer NO. ✓
Valkuilen
- Het teken omdraaien: exotherm is negatief.
- In een energiediagram de producten bij een exotherme reactie hoger tekenen.
- Denken dat een katalysator verandert.
- Bij temperatuur en evenwicht de verkeerde kant kiezen: warmte toevoegen bevoordeelt de endotherme richting.
- “Er is activeringsenergie nodig” gebruiken als bewijs voor endotherm. Ook exotherme reacties hebben activeringsenergie.
Test jezelf
Een reactie heeft J mol⁻¹. Wat is van de terugreactie?
+2,5·10⁵ J mol⁻¹ (endotherm).
Hoeveel warmte neemt 2,0 kg water op als het 12 K warmer wordt? ( J kg⁻¹ K⁻¹)
1,0·10⁵ J
Wat doet een katalysator met het energiediagram?
De top gaat omlaag (lagere activeringsenergie). De niveaus van beginstoffen en producten blijven gelijk.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2026 tijdvak 2, vraag 5: exotherm of endotherm, plus energiediagram met katalysator (3p) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2025 tijdvak 1, vraag 9: endotherm of exotherm uit een figuur, gekoppeld aan evenwicht (3p) · antwoord
- 2019 tijdvak 2, vraag 22: stijging van NO verklaren met gegevens uit het informatieboek (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 5 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2026 tijdvak 2 vraag 25 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 8 · 3 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 9 · 3 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 18 · 3 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 18 · 4 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 22 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 17 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 2 vraag 17 · 4 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 3 · 3 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 22 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 19 · 3 punten antwoord — Toelichting per vindplaats