Koolhydraten

Prioriteit: 🟠 Midden

In 5 van de 8 onderzochte examenjaren, meestal als reactievergelijking (hydrolyse, condensatie) of als fragment van een polysacharide tekenen (2–3p).

Wat moet je kunnen?

• Condensatie en hydrolyse van sachariden in een vergelijking weergeven.
• Een fragment van een polysacharide tekenen met koppeling via C1 en C4, in de ruimtelijke notatie van het informatieboek.
• Werken met formules als H–(C₅H₈O₄)ₙ–OH.

De kern

Soort	Voorbeeld	Formule
monosacharide	glucose, fructose	C₆H₁₂O₆
disacharide	sacharose	C₁₂H₂₂O₁₁
polysacharide	zetmeel, cellulose	H–(C₆H₁₀O₅)ₙ–OH

• Koppeling: OH van C1 van de ene eenheid + OH van C4 van de andere → C–O–C-binding + H₂O.
• Hydrolyse: per verbroken binding gaat er één H₂O in.
• Glucose en mannose verschillen alleen in de ruimtelijke ligging van de OH op C2 (zie Isomerie).
• Functie: energieopslag (zetmeel) en bouwstof (cellulose).

Zo wordt het gevraagd

• “Teken de structuurformule van een gedeelte van een molecuul glucomannan … ontstaan uit een molecuul D-mannose en een molecuul D-glucose” (2024-2): koppeling via C1 en C4, juiste stereochemie op C2 (3p).
• Vorming van furfural uit xylaan H–(C₅H₈O₄)ₙ–OH met water als enig bijproduct (2025-1).
• Reactie van sacharose met water, met de molecuulformule uit het informatieboek (2025-2).

Uitgewerkt voorbeeld

Volledige hydrolyse van xylaan (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 14)

${\text{H–(C}}_5{\text{H}}_8{\text{O}}_4{)}_n\text{–OH}+(n-1){\text{H}}_2\text{O}\to n{\text{C}}_5{\text{H}}_{10}{\text{O}}_5$

1. Een keten van $n$ eenheden heeft $n-1$ bindingen, dus $n-1$ H₂O.
2. Controle H: links $8n+2+2(n-1)=10n$, rechts $10n$. ✓
3. Controle O: links $4n+1+(n-1)=5n$, rechts $5n$. ✓

Valkuilen

• Bij hydrolyse $n$ in plaats van $n-1$ watermoleculen nemen.
• Koppelen via de verkeerde C-atomen (lees de vraag: meestal C1 en C4).
• De ruimtelijke ligging van de OH-groepen niet overnemen uit het informatieboek.

Test jezelf

Geef de hydrolyse van sacharose.

${\text{C}}_{12}{\text{H}}_{22}{\text{O}}_{11}+{\text{H}}_2\text{O}\to 2{\text{C}}_6{\text{H}}_{12}{\text{O}}_6$ (glucose + fructose)

Wat is het verschil tussen D-glucose en D-mannose?

Alleen de ruimtelijke ligging van de OH-groep op C2.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2024 tijdvak 2, vraag 6: glucomannan-fragment tekenen met stereochemie op C2 (3p)
• 2026 tijdvak 1, vraag 8: pectinefragment met koppeling via C1 en C4 (3p)
• 2025 tijdvak 1, vraag 1–2: thermolyse van sacharose, furfural uit xylaan (2p + 3p)
• 2018 tijdvak 2, vraag 7: gedeeltelijke hydrolyse van een polysacharide (3p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 5 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 62,5%.

• 2026 tijdvak 1: vraag 8
• 2025 tijdvak 2: vraag 7
• 2025 tijdvak 1: vraag 1, 2
• 2024 tijdvak 2: vraag 6
• 2019 tijdvak 2: vraag 14
• 2018 tijdvak 2: vraag 7

---

Ondersteunende onderwerpen

• Reactietypen overzicht
• Fotosynthese
• Isomerie

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Duurzame energieproductie uit biomassa