Prioriteit: 🔴 Hoog
In 6 van de 8 examenjaren: groeicurven herkennen en verklaren (exponentieel, afvlakking), dichtheidsafhankelijke factoren noemen, de term draagkracht, en rekenen met overlevingskansen in een populatiemodel (1–2p).
Wat moet je kunnen?
- Een J-curve en een S-curve herkennen, schetsen en verklaren.
- Dichtheidsafhankelijke en dichtheidsonafhankelijke factoren onderscheiden en voorbeelden geven.
- Uitleggen wat draagkracht is en waarom een populatie daaromheen schommelt.
- Rekenen met groeifactoren en overlevingskansen in een populatiemodel.
De kern

| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| exponentiële groei | elke periode groeit de populatie met hetzelfde percentage: de absolute toename wordt steeds groter (J-curve) |
| draagkracht | maximale populatiegrootte die het gebied langdurig kan onderhouden |
| dichtheidsafhankelijke factor | effect wordt sterker als de dichtheid stijgt: voedselgebrek, ruimtegebrek, ziekte, predatie, concurrentie |
| dichtheidsonafhankelijke factor | effect hangt niet af van de dichtheid: strenge winter, droogte, overstroming |
- Groei = geboorte + immigratie − sterfte − emigratie.
- Exponentiële groei: met groeifactor per periode (bijvoorbeeld bij 10% groei).
- Kans om een leeftijd te halen = product van de overlevingskansen per jaar.
- Een kleine populatie na een ramp groeit vaak snel terug: er is veel voedsel per individu en weinig concurrentie.
- Generalisten onder de predatoren blijven ook bij weinig prooien in een gebied en houden zo een plaag klein; specialisten trekken weg.
Zo wordt het gevraagd
- Licht toe dat de groei in periode P exponentieel verloopt en geef een biologische verklaring voor de afvlakking in periode Q (2026-2 vraag 38–39).
- Welke vakterm gebruiken ecologen hiervoor? (2018-2 vraag 31: draagkracht).
- Schets het verloop van het aantal muizen zonder en met ingrijpen (2018-2 vraag 32, uitwerkbijlage).
- Licht met een voorbeeld toe hoe een biotische factor de groei kan beperken (2025-1 vraag 15).
- Een kans uit een populatiemodel met overlevingskansen bepalen (2026-2 vraag 37).
Zo formuleer je het antwoord. Exponentieel: de toename per periode wordt steeds groter / de populatie groeit met een vast percentage. Afvlakking: noem een concrete factor (voedselgebrek, ruimtegebrek, predatie) of de draagkracht wordt bereikt. Bij een biotische factor: geef een voorbeeld met gevolg (door voedselgebrek overleven minder jongen).
Zo scoor je de punten. Bij 2018-2 vraag 31 tellen ook verzadigingspopulatie en draagvlak. Bij 2018-2 vraag 32 1p per curve, met de J-vorm en de juiste start- en eindwaarden. Bij 2025-1 vraag 15 telt een voorbeeld als ziekte, voedselgebrek, concurrentie, jacht of predatie met toelichting. Bij 2021-1 vraag 33 1p voor larven zijn nog niet besmet en 1p voor er zijn veel meer nimfen dan volwassen dieren.
Uitgewerkt voorbeeld
Exponentiële groei (eigen voorbeeld in examenstijl, geen echte examenvraag)
Een populatie van 200 dieren groeit elk jaar met 10%. Hoe groot is de populatie na 5 jaar zonder begrenzing?
- Groeifactor per jaar.
- dieren.
- Controle: de toename per jaar wordt steeds groter (20, 22, 24, …) → J-curve. ✓
Overlevingskansen vermenigvuldigen (eigen voorbeeld in examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 37)
Van de jongen overleeft 50% het eerste jaar, daarna 80% het tweede en 90% het derde jaar. Hoe groot is de kans dat een jong 3 jaar oud wordt?
- Kansen per jaar vermenigvuldigen: .
- De kans is 36%.
Valkuilen
- Exponentiële groei uitleggen als “de populatie wordt steeds groter”: dat geldt ook voor lineaire groei. Noem dat de toename steeds groter wordt.
- Dichtheidsafhankelijk en -onafhankelijk verwisselen (weer is onafhankelijk).
- Bij afvlakking alleen “de populatie is vol” schrijven zonder begrenzende factor of draagkracht.
- Overlevingskansen optellen in plaats van vermenigvuldigen.
- Vergeten dat een populatie na een ingreep juist sneller kan groeien door minder concurrentie.
Test jezelf
Waarom is een strenge winter een dichtheidsonafhankelijke factor?
De kou doodt een bepaald deel van de dieren, ongeacht hoeveel er per oppervlak zijn.
Waarom kan het onder water zetten van land op het hoogtepunt van een muizenplaag de plaag later erger maken?
De overlevers hebben daarna veel voedsel en weinig concurrentie en groeien snel terug; zonder ingreep zou de populatie door voedselgebrek zelf instorten.
Wat is draagkracht?
De maximale populatiegrootte die een gebied met zijn voedsel, ruimte en andere hulpbronnen langdurig kan onderhouden.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2018 tijdvak 2, vraag 31–33 en 37: veldmuizenplaag (1p + 2p + 2p + 2p) · antwoord 31, 33, 37 · uitwerkbijlage
- 2026 tijdvak 2, vraag 36–39: populatiemodel en groeicurve (2p + 2p + 1p + 1p) · antwoord 36, 39
- 2019 tijdvak 2, vraag 3 en 6: grote grazers (2p + 2p) · antwoord 3, 6
- 2025 tijdvak 1, vraag 14–15: nijlpaarden (2p + 1p) · antwoord 14, 15
- 2021 tijdvak 1, vraag 33: teken, nimfen en adulten (2p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 6 van de 8 examenjaren — 75%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 36 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 37 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 38 · 1 punt antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 39 · 1 punt antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 14 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 15 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 39 · 1 punt antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 33 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 3 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 5 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 7 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 37 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 31 · 1 punt antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 2 vraag 32 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 2 vraag 33 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 37 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats
Ondersteunende onderwerpen
- Concurrentie
- Ecosysteem, niche en (a)biotische factoren
- Modellen in de biologie
- Rekenen in de biologie
- Exponentiële functie