Rente als prijs van tijd

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 onderzochte examenjaren, vaak via pensioenfondsen (dekkingsgraad, contante waarde) of hypotheken (rentevaste periode).

Wat moet je kunnen?

• Uitleggen waarom rentes verschillen: looptijd, risico, liquiditeit, inflatieverwachting.
• Rekenen met contante waarde en de dekkingsgraad van een pensioenfonds.
• Uitleggen hoe een rentestijging de contante waarde van toekomstige verplichtingen verlaagt.

De kern

Hogere rente bij	Waarom
langere looptijd	langer uitstel, meer onzekerheid (inflatierisico)
hoger risico op wanbetaling	beloning voor risico
minder liquide belegging	je kunt er minder snel bij
hogere verwachte inflatie	compensatie voor koopkrachtverlies

$\text{contante waarde}=\frac{\text{bedrag}}{(1+r{)}^n}\text{dekkingsgraad}=\frac{\text{vermogen}}{\text{contante waarde van de verplichtingen}}\times 100\%$

• Reële rente ≈ nominale rente − inflatie.
• Hogere rente → contante waarde van toekomstige pensioenverplichtingen daalt → dekkingsgraad stijgt.
• Rente is ook de prijs op de vermogensmarkt: meer sparen → lagere rente (zie Intertemporele ruil).

Zo wordt het gevraagd

• “Leg uit waarom het risico op inflatie leidt tot een positief verband tussen de rentevaste periode en de hypotheekrente” (2022-1 vraag 8).
• “Bereken de nieuwe dekkingsgraad. Leg uit of de betaalbaarheid van de pensioenen verbetert.” (2025-1 vraag 11, 3p).
• “Leg met behulp van figuur 1 uit dat deze hogere inflatie zorgt voor een stijgende dekkingsgraad” (2025-1 vraag 9).

Uitgewerkt voorbeeld

Dekkingsgraad en rente (examenstijl, vergelijk 2025-1 vraag 11)

Een pensioenfonds heeft €100 miljoen vermogen en moet over 10 jaar €110 miljoen uitkeren.

1. Bij 2% rente: contante waarde $=\frac{110}{1,02^{10}}=90,2$ miljoen → dekkingsgraad $\frac{100}{90,2}=$ 111%
2. Bij 3% rente: contante waarde $=\frac{110}{1,03^{10}}=81,9$ miljoen → dekkingsgraad 122%

Conclusie: een hogere rente verbetert de dekkingsgraad.

Valkuilen

• Denken dat een hogere rente de verplichtingen van een pensioenfonds verhoogt (hun contante waarde daalt).
• Nominale en reële rente verwarren.
• Bij een lange rentevaste periode het risico bij de klant leggen (het ligt dan bij de bank).

Test jezelf

Waarom is de rente op een 10-jarige lening meestal hoger dan op een 1-jarige?

De geldgever loopt langer risico (onder andere op inflatie) en kan langer niet over zijn geld beschikken.

De nominale rente is 5% en de inflatie 3%. Hoe hoog is de reële rente ongeveer?

Ongeveer 2%.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2025 tijdvak 1, vraag 9 en 11: dekkingsgraad (2p + 3p)
• 2022 tijdvak 1, vraag 8: rentevaste periode (2p)
• 2018 tijdvak 2, vraag 12: rente en huizenkopen (2p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 7 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 87,5%.

• 2026 tijdvak 2: vraag 12
• 2025 tijdvak 1: vraag 9, 11
• 2024 tijdvak 1: vraag 12
• 2022 tijdvak 1: vraag 8
• 2021 tijdvak 3: vraag 8
• 2021 tijdvak 1: vraag 14
• 2019 tijdvak 1: vraag 26
• 2018 tijdvak 2: vraag 12

---

Ondersteunende onderwerpen

• Intertemporele ruil

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Financiële sector en risicoverschuiving
• Rente, wisselkoers en kapitaalverkeer