Prioriteit: đź”´ Hoog
In 3 van de 3 examenjaren, meestal 3–5 vragen per tijdvak (samen 6–10p): tegenstrijdigheid uitleggen, betrouwbaarheid van een bron typeren, of een kritische bedenking kiezen.
Wat moet je kunnen?
- Een argument toetsen op aanvaardbaarheid, relevantie, consistentie en toereikendheid.
- De betrouwbaarheid van een bron beoordelen met vaste criteria.
- Een tegenstrijdigheid in een tekst aanwijzen en uitleggen, met beide kanten.
De kern
| Criterium | Vraag | Faalt als … |
|---|---|---|
| aanvaardbaar (feitelijk) | Klopt het, of komt het van een betrouwbare bron? | onjuist of oncontroleerbaar |
| aanvaardbaar (waarderend) | Deel ik dit oordeel? | het oordeel is niet gedeeld |
| relevant | Maakt dit het standpunt aannemelijker? | het gaat over iets anders |
| consistent | Spreken de argumenten elkaar tegen? | “in strikte zin in tegenspraak” |
| toereikend | Is het genoeg voor het standpunt? | te weinig of te zwak |
| Betrouwbare bron | Onbetrouwbare bron |
|---|---|
| deskundig op dit terrein | anoniem, deskundigheid onbekend |
| geen eigen belang | belanghebbend, partijdig |
| spreekt zichzelf niet tegen | tegenstrijdig |
| noemt bronnen, cijfers, is genuanceerd | persoonlijke mening, “denk ik”, generalisaties |
Signaalzin: “Een kritische lezer kan/zal vinden …” wijst bijna altijd op een aanvaardbaarheidsvraag (of een drogreden, zie Drogredenen herkennen).
Zo wordt het gevraagd
- “Volgens alinea 7 zit er een tegenstrijdigheid in Nussbaums uitspraken … Leg deze tegenstrijdigheid uit.” (2026-1 vraag 3): beide polen noemen.
- “Typeer de betrouwbaarheid van bron 2 door onderstaande zinnen telkens aan te vullen met één woord.” (2026-1 vraag 10): deskundig én partijdig.
- “Een kritische lezer kan vinden dat deze uitspraak niet helemaal aanvaardbaar is, gelet op het vervolg van tekst 4. Waarom …?” (2026-2 vraag 27).
- Drie redenen om aan de betrouwbaarheid van een reactie te twijfelen (2024-2 vraag 24).
Zo formuleer je het antwoord. Noem precies het punt waarop het betoog tekortschiet en koppel het aan de tekst: bij een tegenstrijdigheid beide kanten (“enerzijds … anderzijds …”), bij betrouwbaarheid concrete kenmerken van de bron (deskundig, partijdig, anoniem, geen onderzoek). Gebruik bij een aanvulvraag precies het gevraagde aantal woorden.
Zo scoor je de punten. Punten per element: bij 2026-1 vraag 3 1p per kant van de tegenstrijdigheid (beide moeten de superieure positie expliciet noemen); bij 2024-2 vraag 24 2p voor drie juiste redenen en 1p voor twee. Bij open antwoorden telt de aftrek voor incorrect taalgebruik mee.
Uitgewerkt voorbeeld
Betrouwbaarheid van een bron (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 24)
Bron: een anonieme forumreactie: “Ik denk dat alle jongeren tegenwoordig verslaafd zijn aan hun telefoon. Mijn neefje zit er de hele dag op.”
- Deskundigheid: anoniem, dus onbekend.
- Onderbouwing: “ik denk” = persoonlijke mening, geen bronnen of cijfers.
- Generalisatie: één neefje → “alle jongeren”. Drie redenen voor twijfel: onbekende deskundigheid, geen bronnen, ongefundeerde generalisatie.
Tegenstrijdigheid uitleggen (examenstijl, vergelijk 2026-1 vraag 3)
Een auteur schrijft in alinea 2 dat mensen “niet boven dieren staan”, en in alinea 7 dat mensen “de plicht hebben om dieren te beschermen omdat alleen zij dat kunnen”.
- Pool 1: mensen zijn niet superieur aan dieren.
- Pool 2: mensen hebben een bijzondere positie (alleen zij kunnen beschermen).
- Antwoord: de auteur ontkent de superioriteit van mensen, maar kent hun tegelijk een bijzondere, hogere rol toe. âś“ beide polen
Valkuilen
- Maar één kant van een tegenstrijdigheid noemen.
- “Onbetrouwbaar” zeggen zonder het criterium (deskundigheid, belang, consistentie).
- Relevantie en toereikendheid verwarren: relevant = gaat erover; toereikend = genoeg.
Test jezelf
Een energiebedrijf publiceert een onderzoek waaruit blijkt dat gas de beste energiebron is. Welk criterium staat onder druk?
Geen eigen belang: de bron heeft er belang bij dat de uitspraak wordt aanvaard.
"Het nieuwe beleid is duur. Bovendien is het goedkoop in uitvoering." Welk criterium faalt?
Consistentie: de argumenten spreken elkaar tegen.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2025 tijdvak 2, vraag 27: drie informatiebronnen die onvoldoende betrouwbaar zijn (3p) · antwoord · bijlage
- 2025 tijdvak 1, vraag 11: twee redenen waarom bron 1 betrouwbaarder is (2p) · antwoord · bijlage
- 2024 tijdvak 1, vraag 12 en 14: aanvaardbaarheid van argumenten beoordelen · antwoord 12, 14 · bijlage
Alle vindplaatsen
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 3 · 2 punten antwoord bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 10 · 1 punt antwoord bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 22 · 1 punt antwoord bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 30 · 2 punten antwoord bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 33 · 3 punten antwoord bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 8 · 2 punten antwoord bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 10 · 1 punt antwoord bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 27 · 1 punt antwoord bijlage 2025 tijdvak 1 vraag 11 · 2 punten antwoord bijlage 2025 tijdvak 1 vraag 23 · 3 punten antwoord bijlage 2025 tijdvak 1 vraag 24 · 2 punten antwoord bijlage 2025 tijdvak 2 vraag 7 · 2 punten antwoord bijlage 2025 tijdvak 2 vraag 27 · 3 punten antwoord bijlage 2025 tijdvak 2 vraag 29 · 2 punten antwoord bijlage 2024 tijdvak 1 vraag 2 · 1 punt antwoord bijlage 2024 tijdvak 1 vraag 12 · 1 punt antwoord bijlage 2024 tijdvak 1 vraag 14 · 1 punt antwoord bijlage 2024 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord bijlage 2024 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord bijlage 2024 tijdvak 2 vraag 33 · 2 punten antwoord bijlage Toelichting per vindplaats
- 2024 tijdvak 1: vraag 2, 12, 14 (+ 33, overlap met bruikbaarheid/betrouwbaarheid).
- 2024 tijdvak 2: vraag 6, 24, 33.
- 2025 tijdvak 1: vraag 11, 23, 24.
- 2025 tijdvak 2: vraag 7, 27, 29.
- 2026 tijdvak 1: vraag 3, 10, 22, 30, 33 — signaalzin “Een kritische lezer zou kunnen vinden/twijfelen dat…” opent hier meerdere vragen.
- 2026 tijdvak 2: vraag 27 (expliciet “aanvaardbaar”), + vraag 8, 10 ondersteunend.
- Aanwezig in 3 van de 3 examenjaren. Vaste signaalformule: “Een kritische lezer zal/kan…” markeert dit type vraag in bijna elk tijdvak.
Ondersteunende onderwerpen
- Tekstsoort bepalen
- Standpunten en argumenten herkennen
- Argumentatieschema’s herkennen
- Vraagtype — stijl en framing herkennen