Prioriteit: đźź  Midden

In 2 van de 3 examenjaren (2024 en 2025, niet in 2026). Meestal als deel-indeling met gegeven kopjes (“bij welke alinea begint deel 3?”, 1p per deel), soms als functie van alinea’s (1p) of als meerkeuzevraag over de algemene opbouw (2p).

Wat moet je kunnen?

  • De gangbare tekststructuren herkennen aan de functie van de alinea’s en aan signaalwoorden.
  • Een tekst indelen in delen en aangeven bij welke alinea een gegeven deel begint.
  • De functie van een of meer alinea’s in de opbouw van de tekst benoemen.
  • Bij een gemengde tekst het overheersende ordeningsprincipe kiezen en de algemene opbouw in één zin weergeven.

De kern

Regel: de structuur bepaal je op de opbouw (wat doet elke alinea?), niet op het onderwerp. Vraag bij elke alinea: is dit een probleem, een oorzaak, een gevolg, een voorbeeld, een oplossing, een argument, een tegenwerping of een conclusie? De volgorde van die functies is de structuur.

StructuurKern in één zinSignaalwoordenTypische alinea-functies
probleem-oplossingeen probleem wordt geschetst en er worden oplossingen gezochtprobleem, knelpunt, oplossing, maatregel, daarom zouprobleem, oorzaken, oplossingen, keuze
probleem-voorbeeldeen probleem of stelling wordt geĂŻllustreerd met gevallenbijvoorbeeld, neem nou, zo, een ander gevalstelling, voorbeeld, voorbeeld, conclusie
oorzaak-gevolgde tekst verklaart waardoor iets komt of wat het teweegbrengtdoordat, daardoor, leidt tot, met als gevolgverschijnsel, oorzaken, gevolgen
vergelijking en tegenstellingtwee zaken worden naast elkaar gezetnet als, evenals, daarentegen, in tegenstelling totzaak A, zaak B, afweging
chronologischde tekst volgt de tijd of een ontwikkelingaanvankelijk, vervolgens, sinds, tegenwoordigvroeger, daarna, nu, vooruitblik
beschrijvend of opsommendkenmerken of onderdelen worden achter elkaar behandeldten eerste, een tweede kenmerk, ook, bovendienonderwerp, kenmerk, kenmerk, kenmerk
betogendeen standpunt wordt met argumenten verdedigdwant, omdat, dus, critici zullen zeggen, tochkwestie, standpunt, argumenten, tegenargument en weerlegging, conclusie
beschouwendeen kwestie wordt van meerdere kanten bekeken zonder één kant te verdedigenenerzijds, anderzijds, een kanttekening, het is de vraag ofkwestie, visies, kanttekeningen, afweging
flowchart TD
    A[Wat doen de eerste alinea's?] --> B{Een probleem<br>of een stelling?}
    B -- probleem --> C{Wat volgt er vooral?}
    C -- oplossingen --> D[Probleem-oplossing]
    C -- voorbeelden --> E[Probleem-voorbeeld]
    C -- oorzaken of gevolgen --> F[Oorzaak-gevolg]
    B -- stelling of kwestie --> G{Kiest de schrijver<br>één kant?}
    G -- ja --> H[Betogend]
    G -- nee, weegt af --> I[Beschouwend]
    B -- geen van beide --> J{Waarop is de<br>tekst geordend?}
    J -- tijd --> K[Chronologisch]
    J -- twee zaken --> L[Vergelijking]
    J -- kenmerken --> M[Beschrijvend]

Probleem-oplossing

  • Kenmerk: de tekst begint met een probleem en werkt toe naar een of meer oplossingen, vaak met een keuze of aanbeveling aan het eind.
  • Hoe herken je het: de eerste alinea’s schetsen een probleem, oorzaken of schade; later komen woorden als oplossing, maatregel, wat wel helpt, aanbeveling.
  • Typische alinea-volgorde: probleem, oorzaken, (mislukte) oplossingen, betere oplossingen, keuze.
  • Waar op het examen: de indeling bij 2024-1 vraag 1 (het probleem van de ontlezing, een verkeerde overheidsmaatregel, de schade, juiste overheidsinitiatieven) en het slotdeel “Aanbevelingen” bij 2024-2 vraag 1-2.
  • Valkuil: een afgewezen oplossing hoort nog bij het probleem- of oorzakendeel (“een verkeerde overheidsmaatregel” is in 2024-1 deel 2, niet het oplossingsdeel).

Probleem-voorbeeld

  • Kenmerk: een probleem of stelling wordt vooral met voorbeelden of casussen zichtbaar gemaakt.
  • Hoe herken je het: na de eerste alinea volgen alinea’s die beginnen met neem nou, zo, een ander voorbeeld, of met een naam, plaats of gebeurtenis.
  • Typische alinea-volgorde: stelling of probleem, voorbeeld 1, voorbeeld 2, conclusie.
  • Waar op het examen: aanvulling, komt niet voor als opbouw van een hele examentekst in 2024-2026.
  • Valkuil: een voorbeeld is geen argument: het licht toe, het bewijst niet (zie Relaties tussen tekstdelen aangeven).

Oorzaak-gevolg

  • Kenmerk: de tekst verklaart een verschijnsel uit oorzaken, of volgt de gevolgen van een ontwikkeling, soms als keten.
  • Hoe herken je het: doordat, daardoor, leidt tot, het gevolg is; alinea’s die elk een oorzaak of gevolg noemen.
  • Typische alinea-volgorde: verschijnsel, oorzaak 1, oorzaak 2, gevolgen (of andersom).
  • Waar op het examen: als relatie tussen alinea’s, bijvoorbeeld een oorzaak-gevolgketen in twee alinea’s (2024-2 vraag 7, 2p), en als deel binnen een grotere opbouw (2024-1: “de schade aan jongeren ontrafeld”).
  • Valkuil: een tekst met één oorzaakalinea is nog geen oorzaak-gevolgtekst; kijk naar wat de meeste alinea’s doen.

Vergelijking en tegenstelling

  • Kenmerk: twee (of meer) zaken, visies of periodes worden naast elkaar gezet.
  • Hoe herken je het: daarentegen, in tegenstelling tot, net als. Blokgewijs: eerst alles over A, dan alles over B. Punt-voor-punt: per aspect A en B naast elkaar.
  • Typische alinea-volgorde: blokgewijs A, A, B, B, afweging; punt-voor-punt aspect 1 (A en B), aspect 2 (A en B), afweging.
  • Waar op het examen: 2024-2 zet “huidige eenzijdige visies” (deel 2) tegenover “een genuanceerde visie” (deel 3); 2025-1 vraag 29 (2p) vraagt de kern van twee tegengestelde perspectieven.
  • Valkuil: bij blokgewijs het begin van blok B missen, omdat er geen signaalwoord staat en alleen de naam van de tweede zaak verandert.

Chronologisch

  • Kenmerk: de tekst volgt de tijd: een ontwikkeling, een geschiedenis of een reeks stappen.
  • Hoe herken je het: jaartallen en tijdswoorden (aanvankelijk, vervolgens, sinds, tegenwoordig).
  • Typische alinea-volgorde: vroeger, daarna, nu, vooruitblik.
  • Waar op het examen: aanvulling, komt niet voor als opbouw van een hele examentekst in 2024-2026; wel als deel, zoals “de veranderende betekenis van autonomie” (2024-2, deel 1).
  • Valkuil: een tekst met jaartallen is niet vanzelf chronologisch; als de tijdlijn alleen oorzaken aanlevert, is oorzaak-gevolg het principe.

Beschrijvend of opsommend

  • Kenmerk: een onderwerp wordt uitgelegd door kenmerken, onderdelen of soorten achter elkaar te behandelen.
  • Hoe herken je het: ten eerste, een tweede kenmerk, ook, bovendien, ten slotte; de alinea’s zijn onderling verwisselbaar.
  • Typische alinea-volgorde: onderwerp, kenmerk 1, kenmerk 2, kenmerk 3, afronding.
  • Waar op het examen: aanvulling, komt niet voor als opbouw van een hele examentekst in 2024-2026.
  • Valkuil: een opsomming van argumenten maakt een tekst betogend, niet beschrijvend; kijk of er een standpunt is.

Betogend

  • Kenmerk: de schrijver neemt een standpunt in en verdedigt dat (zie Standpunten en argumenten herkennen).
  • Hoe herken je het: een kwestie in de inleiding, een standpunt (ik vind, we moeten), argumenten (want, omdat), een tegenargument (critici zullen zeggen) met weerlegging (toch, maar), en een conclusie (dus, daarom).
  • Typische alinea-volgorde: kwestie, standpunt, argument 1, argument 2, tegenargument en weerlegging, conclusie.
  • Waar op het examen: de algemene opbouw bij 2024-2 vraag 14 (goed: eerst standpunten belicht, daarna uitgebreid het belang beargumenteerd) en de functie “tegenargumentatie bieden bij kritiek” bij 2025-1 vraag 30.
  • Valkuil: het standpunt staat niet altijd vooraan; soms pas in de slotalinea.

Beschouwend

  • Kenmerk: een kwestie wordt van meerdere kanten bekeken; de schrijver plaatst kanttekeningen en weegt af zonder de lezer voor één kant te winnen.
  • Hoe herken je het: enerzijds, anderzijds, een kanttekening, het is de vraag of; het slot is een overweging of open vraag, geen oproep.
  • Typische alinea-volgorde: kwestie of bewering, uitwerking, kanttekeningen, slotoverwegingen.
  • Waar op het examen: de indeling bij 2025-2 vraag 1-2 (de relatie tussen empathie en lezen, kanttekeningen daarbij, de letterkundige uitwerking, slotoverwegingen).
  • Valkuil: een beschouwing met tegenargumenten aanzien voor een betoog (zie Tekstsoort bepalen).

Combinatiestructuren

  • Kenmerk: de meeste examenteksten mengen structuren, bijvoorbeeld een probleem-oplossingtekst met voorbeelden, of een vergelijking die uitloopt op een betoog.
  • Hoe herken je het: verschillende delen hebben elk een eigen ordening.
  • Het overheersende principe kiezen: kijk naar de ruggengraat: welk principe verbindt het begin met het slot? Voorbeelden en tussenstappen zijn onderdelen, geen structuur. Begint de tekst met een probleem en eindigt hij met een oplossing, dan is probleem-oplossing het principe, ook als er drie voorbeeldalinea’s tussen staan.
  • Waar op het examen: 2024-2 (vijf delen: betekenis, eenzijdige visies, genuanceerde visie, belang, aanbevelingen) combineert vergelijking, betoog en aanbevelingen.
  • Valkuil: het principe van één lang deel voor dat van de hele tekst houden.

Zo wordt het gevraagd

  • “Tekst 1 kun je met onderstaande kopjes in vijf opeenvolgende delen onderverdelen: … Bij welke alinea begint deel 3?” (2024-2 vraag 1).
  • “Welke bewering doet het meest recht aan de algemene opbouw van tekst 1?”, met opties in de vorm “Eerst worden …, waarna …” (2024-2 vraag 14).
  • “Welke bewering geeft de functie van alinea 8 en 9 samen het best weer?” (2025-1 vraag 30).

Zo formuleer je het antwoord. Bij een deel-indeling noem je alleen het alineanummer: de alinea waar de functie omslaat naar wat het kopje van het deel belooft. Bij de algemene opbouw toets je beide helften van elke optie (“eerst …”, “waarna …”) aan de delen van de tekst. Bij een functievraag kies je wat de alinea’s doen (tegenargument weerleggen, voorbeeld geven), niet waar ze over gaan.

Zo scoor je de punten. Een deel-indeling is 1p per gevraagd deel, alleen voor het juiste alineanummer (2024-2 vraag 1 en 2: “(alinea) 9” en “(alinea) 21”); soms rekent het correctievoorschrift twee alinea’s goed (2024-1 vraag 1: “(alinea) 6 of (alinea) 7”). De meerkeuzevraag over de algemene opbouw is 2p, net als een hoofdgedachtevraag (2024-2 vraag 14); een functievraag is 1p (2025-1 vraag 30).

Uitgewerkt voorbeeld

Delen indelen en de structuur kiezen (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 1)

Eigen tekst, geen echt examen. (1) Steeds meer scholieren slapen doordeweeks te kort en komen uitgeput de klas in. (2) Een belangrijke oorzaak is het scherm. Wie tot laat berichten leest, houdt zijn hersenen wakker. (3) Daarnaast begint de school voor een tienerlichaam te vroeg. Het biologische ritme van jongeren verschuift in de puberteit naar later. (4) Scholen proberen het vaak met voorlichting over slaap. Die maatregel verandert weinig, want niemand twijfelt eraan dat slapen belangrijk is. (5) Wat wel helpt, is later beginnen. Scholen die om half tien starten, zien leerlingen die beter uitgerust zijn. (6) Later beginnen verdient daarom de voorkeur boven nog een voorlichtingscampagne.

Indeling: deel 1 het probleem, deel 2 de oorzaken, deel 3 een betere aanpak, deel 4 de keuze. Bij welke alinea begint deel 3?

  1. Functie per alinea: 1 probleem; 2 oorzaak; 3 tweede oorzaak (daarnaast is opsomming, geen omslag); 4 een mislukte maatregel; 5 een oplossing die wel werkt; 6 conclusie en keuze.
  2. Alinea 4 noemt een maatregel, maar wijst die af: dat past niet bij “een betere aanpak”. Deel 3 begint waar de werkende oplossing komt (wat wel helpt).
  3. Antwoord: alinea 5. Check: alinea 4 hoort bij het probleem- en oorzakendeel, alinea 6 is de keuze (deel 4). âś“
  4. Structuur: probleem-oplossing (probleem, oorzaken, mislukte en betere oplossing, keuze).

Combinatiestructuur en algemene opbouw (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 14)

Eigen tekst, geen echt examen. (1) In veel binnensteden liggen deelscooters kriskras over de stoep. (2) Neem een vrouw met een rollator die op een smalle stoep moet omkeren omdat twee scooters de weg versperren. (3) Of een blinde man die over een scooter struikelt die midden op zijn vaste looproute is achtergelaten. (4) De gemeente moet daarom vaste parkeervakken aanleggen en scooters buiten die vakken beboeten. (5) Critici zullen zeggen dat parkeervakken te veel kosten. Toch zijn ze goedkoper dan de klachten en ongelukken van nu. (6) Wie de stoep terug wil geven aan voetgangers, kiest dus voor parkeervakken.

Welke bewering doet het meest recht aan de algemene opbouw? A Eerst worden voorbeelden van overlast gegeven, waarna de oorzaken daarvan worden verklaard. B Eerst wordt een probleem geschetst en geĂŻllustreerd, waarna een oplossing wordt voorgesteld en verdedigd. C Eerst worden de voor- en nadelen van deelscooters vergeleken, waarna een afweging volgt. D Eerst wordt de geschiedenis van deelscooters beschreven, waarna een toekomstbeeld wordt geschetst.

  1. Functies: 1 probleem; 2 en 3 voorbeelden; 4 oplossing en standpunt; 5 tegenargument en weerlegging; 6 conclusie.
  2. A: de tekst verklaart geen oorzaken. C: er worden geen voordelen genoemd. D: er is geen tijdlijn. Alleen B klopt in beide helften.
  3. Antwoord: B. De ruggengraat is probleem-oplossing; alinea 2 en 3 zijn een probleem-voorbeeldstuk binnen het probleemdeel, en alinea 5 is een betogend onderdeel. âś“
  4. Let op: dat de tekst betogend is (tekstsoort), zegt nog niet dat de structuur “betogend” is; de ordening van het begin naar het slot is probleem-oplossing.

Valkuilen

  • De structuur baseren op het onderwerp (“het gaat over klimaat, dus oorzaak-gevolg”) in plaats van op wat de alinea’s doen.
  • Een alinea over het hoofd zien die een deel afsluit: de laatste oorzaakalinea of een afgewezen oplossing hoort nog bij het vorige deel.
  • Een deel laten beginnen bij de eerste alinea waar een woord uit het kopje staat, in plaats van waar de functie omslaat.
  • Voorbeeld en argument verwarren: een voorbeeld licht toe, een argument onderbouwt (zie Relaties tussen tekstdelen aangeven).
  • Het schrijfdoel of de tekstsoort (betogend, beschouwend, uiteenzettend) verwarren met de structuur (zie Schrijfdoel van een tekst vaststellen): een betoog kan heel goed een probleem-oplossingstructuur hebben.

Test jezelf

Examenvragen om te oefenen


Ondersteunende onderwerpen

Onderwerpen die dit ondersteunt

  • (geen)