Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, meestal als rekenvraag van 2–4p: atoomeconomie of E-factor berekenen, soms gecombineerd met het rendement.
Wat moet je kunnen?
- De atoomeconomie berekenen uit een (totaal)reactievergelijking en molaire massa’s.
- De E-factor berekenen, ook bij een rendement onder 100%.
- Omgekeerd: uit een gegeven E-factor het rendement berekenen.
- Uitleggen wat een verandering in rendement, bijproduct of recycling doet met de E-factor.
De kern
| Atoomeconomie | E-factor | |
|---|---|---|
| Waar reken je mee? | de reactievergelijking (coëfficiënt × ) | de werkelijke massa’s (incl. rendement) |
| Goed proces | hoog (max. 100%) | laag (min. 0) |
| Rendement telt mee? | nee | ja: niet-omgezette beginstof is afval |
- Rekenen in de atoomeconomie gaat per mol reactievergelijking: vermenigvuldig elke met de coëfficiënt.
- Bij een rendement van 100% en zonder hulpstoffen geldt: (AE als fractie). Dat is de minimale E-factor van de reactie.
- Hoe lager het rendement, hoe hoger de E-factor.
- Formules staan in je Binas (onderdeel groene chemie).
Zo wordt het gevraagd
- “Bereken de atoomeconomie van de productie van … uit …” Vaak moet je eerst zelf de totaalvergelijking opstellen uit deelreacties of een blokschema (2021-3, 2019-2). Punten: juiste coëfficiënten en molaire massa’s, daarna de rest van de berekening.
- “Bereken de E-factor van reactie … bij een rendement van …%. Beschouw water hierbij als afval.” Soms gevolgd door “Leg uit of deze E-factor de minimale of de maximale waarde was” (2024-1).
- “Bereken het rendement van deze reactie” met een gegeven E-factor (2026-2).
- Als argument in een duurzaamheidsvraag: een proces “levert meer afval op / heeft een lagere atoomeconomie” (2023-2).
Zo formuleer je het antwoord. Schrijf de formule op: atoomeconomie = massa gewenst product / massa beginstoffen × 100% (met de coëfficiënten uit de kloppende vergelijking); E-factor = (massa beginstoffen − massa product) / massa product, met de werkelijke opbrengst bij een rendement. Zeg bij een redeneervraag hoe de E-factor verandert met het rendement (lager rendement → hogere E-factor).
Zo scoor je de punten. 1p voor de molaire massa’s met de coëfficiënten en 1p voor de rest van de berekening (2024-1 vraag 5, 2018-1 vraag 2); bij 2024-1 vraag 5 komt er 1p bij voor het inzicht dat de E-factor lager is bij een hoger rendement. Bij 2026-1 vraag 22 (4p) 1p voor “atoomeconomie 100%”, 1p voor de molaire massa’s, 1p voor de omrekening en 1p voor de rest.
Uitgewerkt voorbeeld
Atoomeconomie (examenstijl, vergelijk 2018-1 vraag 2)
Bereken de atoomeconomie van de productie van ethanol uit glucose.
- Beginstoffen: g
- Gewenst product: g
- 51,1%
Controle: CO₂ is de rest, g, en ✓
E-factor bij een rendement van 70%
Ethaanzuur + ethanol → ethylethanoaat + water (: 60,05 + 46,07 → 88,10 + 18,02)
- Per mol: beginstoffen g
- Product bij 70%: g
- Afval: g
- 0,72
Controle: bij 100% zou de E-factor zijn. Lager rendement geeft een hogere E-factor. ✓
Valkuilen
- Coëfficiënten vergeten: rekenen met van één molecuul terwijl er 2 mol ontstaat.
- In de atoomeconomie delen door de massa van alle producten in plaats van de beginstoffen. Door massabehoud is dat hetzelfde getal, maar alleen als de vergelijking klopt.
- Bij de E-factor het niet-omgezette deel van de beginstoffen vergeten als afval te tellen.
- E-factor als percentage opschrijven. Het is een kale verhouding (kg afval per kg product).
- Een deelreactie gebruiken terwijl de vraag over het totale proces gaat.
Test jezelf
Een reactie heeft een atoomeconomie van 100%. Wat is de minimale E-factor?
0: alle atomen komen in het product, er ontstaat bij volledige omzetting geen afval.
Ethylethanoaat (zie voorbeeld): de E-factor van het proces is 1,0. Wat is het rendement?
g. Rendement 60%.
Onomgezette beginstof wordt teruggevoerd naar de reactor. Wat gebeurt er met de E-factor van het totale proces? En met de atoomeconomie?
De E-factor daalt, want minder beginstof wordt afval. De atoomeconomie blijft gelijk, want die hangt alleen af van de reactievergelijking.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 22 · 4 punten antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 16 · 3 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 19 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2024 tijdvak 1 vraag 5 · 3 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 22 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 1 vraag 1 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 2 vraag 2 · 4 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 5 · 3 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 7 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 21 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 2 · 3 punten antwoord — Toelichting per vindplaats