Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, bijna elk tijdvak een blokschema compleet maken (3–5p), vaak de zwaarste toepassingsvraag.
Wat moet je kunnen?
- Een blokschema compleet maken: ontbrekende reactoren, scheidingsruimtes, pijlen en stofnamen.
- Hergebruik van stoffen verwerken: onomgezette beginstoffen en hulpstoffen terug naar de juiste plek.
- Uitleggen waarom een deel van een recyclestroom moet worden afgevoerd (spui) of eerst bewerkt moet worden.
- Uit een blokschema de totaalreactie afleiden.
De kern
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| R1, R2 … | reactor: hier vindt een reactie plaats |
| S1, S2 … | scheidingsruimte: stoffen worden gescheiden (zie Scheidingsmethoden) |
| stofstroom | pijl met alle stoffen die erdoor gaan |
| recyclestroom | onomgezette of teruggewonnen stof terug naar een eerdere stap |
| spui | afvoer van een klein deel van een recyclestroom |
| warmtewisselaar | warmte van een hete stroom overdragen aan een koude |
| batch- vs continuproces | productie in porties vs ononderbroken productie |
| bulk- vs fijnchemie | grote hoeveelheden basischemicaliën vs kleine hoeveelheden specialistische stoffen |
Stappenplan voor het blokschema:
- Zet bij elke reactor welke stoffen erin gaan en wat eruit komt (beginstoffen, producten, onomgezette stof).
- Kijk bij elke scheiding welke eigenschap gebruikt wordt (kookpunt, oplosbaarheid) en welke stof welke kant op gaat.
- Stuur elke bruikbare stof terug naar de plek waar hij nodig is. Alleen product en echt afval verlaten het proces.
- Controleer: gaat elke stof die een reactor verlaat ergens heen?
Spui: een stof die niet reageert en niet wordt afgescheiden (bijvoorbeeld een inert gas) hoopt op in de kringloop. Daarom voer je een deel van die stroom af.
Zo wordt het gevraagd
- “Maak op de uitwerkbijlage het blokschema compleet. Teken ontbrekende pijlen en noteer ontbrekende stoffen bij de pijlen. Houd hierbij rekening met hergebruik van stoffen.” Deze zin komt vrijwel elk jaar terug (2024-2, 2021-3, 2024-1). Punten per juiste stofstroom en per juiste recyclestroom.
- “Leg uit dat een deel van deze gasstroom moet worden afgevoerd” (2026-1): ophoping van een inerte stof.
- “Leg uit welke bewerking … moet ondergaan voordat het kan worden teruggevoerd” (2019-2, 2022-2).
- “Geef bij elke warmtewisselaar aan welke stroom warm/koud is” (2025-1).
Zo formuleer je het antwoord. Werk een blokschema systematisch af: voor elke reactor de instroom en uitstroom met stofnamen, voor elke scheidingsruimte welke stof waarheen gaat, en de recyclestromen terug naar de juiste reactor. Bij een uitlegvraag (spui, bewerking vóór hergebruik) noem je welke stof zich ophoopt of storend is en waarom.
Zo scoor je de punten. Blokschema’s scoren per stofstroom of groep stofstromen: bij 2024-2 vraag 20 (4p) 1p voor S1 met de doorgaande stromen, 1p voor de recycle, 1p voor H₂O en O₂ en 1p voor R2 en S2 met N₂O₄. Bij 2026-1 vraag 21 1p voor het inzicht dat stikstof steeds wordt aangevoerd en 1p voor het gevolg (ophoping).
Uitgewerkt voorbeeld
Ammoniaksynthese als blokschema
N₂ en H₂ reageren in R1 maar niet volledig: . In S1 wordt afgekoeld; NH₃ condenseert (hoogste kookpunt), N₂ en H₂ blijven gas. De N₂ komt uit lucht en bevat wat argon, dat niet reageert.
flowchart LR A[N₂ + H₂ + Ar] --> R1[R1] R1 -->|NH₃, N₂, H₂, Ar| S1[S1: koelen] S1 -->|NH₃ vloeibaar| P[product] S1 -->|N₂, H₂, Ar| R1 S1 -.->|spui: klein deel| X[afvoer]Waarom spui? Argon reageert niet en condenseert niet in S1, dus het blijft rondgaan en hoopt op. Een klein deel van de gasstroom wordt daarom afgevoerd. ✓
Recyclestroom bewerken (examenstijl, vergelijk 2019-2 vraag 18)
Natronloog wordt in S2 teruggewonnen, maar bij de reactie ontstaat water. Als je het zo terugvoert, wordt de oplossing steeds verder verdund. Bewerking: indampen (water verwijderen) voordat het natronloog terug de reactor in gaat.
Valkuilen
- Onomgezette beginstof als afval laten eindigen in plaats van terugvoeren.
- Een pijl zonder stofnaam, of een stofstroom waarin een stof “verdwijnt”.
- Een stof terugvoeren naar een reactor waar hij niet nodig is.
- Bij destillatie de verkeerde kant kiezen: de stof met het laagste kookpunt gaat als eerste als gas weg.
- De spui vergeten bij een inerte stof in een kringloop.
Test jezelf
Waarom verhoogt het terugvoeren van onomgezette beginstof het totale rendement?
Omdat die beginstof alsnog wordt omgezet in plaats van als afval het proces te verlaten.
Wat is het verschil tussen een batchproces en een continuproces?
Batch: productie in afgemeten porties. Continu: stoffen gaan ononderbroken in en uit het proces.
In S1 worden A (kookpunt 56 °C) en B (kookpunt 118 °C) gescheiden door destillatie. Welke stof gaat bovenuit?
A: die heeft het laagste kookpunt en verdampt als eerste.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2024 tijdvak 2, vraag 20: compleet blokschema met reactoren, scheidingsruimtes en recycling (4p) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2021 tijdvak 3, vraag 4: hergebruik van methanol, DMC en fenol (5p) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2026 tijdvak 1, vraag 21 en 24: spui van een inerte stof en blokschema propeenoxide (2p + 4p) · antwoord 21, 24
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 5 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2026 tijdvak 1 vraag 21 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 1 vraag 24 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2026 tijdvak 2 vraag 6 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 1 vraag 11 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 2 vraag 1 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 2 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 16 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2024 tijdvak 1 vraag 4 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2024 tijdvak 2 vraag 20 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 1 vraag 5 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 2 vraag 17 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 1 vraag 7 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 1 vraag 8 · 3 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 11 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 12 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 1 vraag 10 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 2 vraag 1 · 3 punten antwoord — 2021 tijdvak 2 vraag 2 · 4 punten antwoord — 2021 tijdvak 2 vraag 3 · 4 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 4 · 5 punten antwoord uitwerkbijlage 2019 tijdvak 1 vraag 4 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2019 tijdvak 2 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 19 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 1 vraag 15 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 21 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 2 vraag 25 · 1 punt antwoord — Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 6
- 2026 tijdvak 1: vraag 5, 21, 24
- 2025 tijdvak 2: vraag 1, 2, 16
- 2025 tijdvak 1: vraag 11
- 2024 tijdvak 2: vraag 20
- 2024 tijdvak 1: vraag 4
- 2023 tijdvak 2: vraag 17
- 2023 tijdvak 1: vraag 5
- 2022 tijdvak 2: vraag 11, 12
- 2022 tijdvak 1: vraag 7, 8
- 2021 tijdvak 3: vraag 4
- 2021 tijdvak 2: vraag 1, 2, 3 (context)
- 2021 tijdvak 1: vraag 10
- 2019 tijdvak 2: vraag 18, 19
- 2019 tijdvak 1: vraag 4
- 2018 tijdvak 2: vraag 25
- 2018 tijdvak 1: vraag 15, 21